Yeterince şükrediyor muyuz?

Şükrün kalben tasdiki nasıl olur? Kişi, “Ya Rabbi, sana şükürler olsun” derken, eldeki nimetin vesilelerle eline ulaşmasının Allah Teâlâ’nın yaratması ve iradesi olduğunu düşünmelidir, bilmelidir. Fiil ile şükrü nasıl yapacağız? İnfak ederek, ihtiyaç sahiplerine dağıtarak...

DÜNYA işlerine daldık gidiyoruz. Sabah kalktığımızda her birimizin başında türlü hülya: Gün içinde şu işi yapıp da şu kadar kazanç sağlayacağız veya başarılı bir çalışma ile amirlerden takdir ve tebrik alınacak. Yahut gezip dolaşılacak da bilgi edinilecek, merak giderilecek. Ya da alttakilere yağdırılan emirlerle ne yaman bir idareci olduğu gösterilecek. Veyahut verilen hükümlerle makamımızın mertebesi ispat olunacak, haz duyulacak. Velhasıl, insanoğlunun her bireyinin nevi şahsına münhasır planları, arzuları, amaçları var.


Ticaretiyle kâr edenin, iş yapıp da para kazananın, başarı gösterip de takdir toplayanın, uğraşıp da ilim edenin, programını gereğince tatbik ettirip saygı uyandıran idarecinin, adil yönetimiyle sevgi duyulan makam sahibinin, çabalarının karşılığını elde etmesi hakkı değil mi? Emek sarf edenin, ter dökenin, çok çalışanın karşılığını alması elbet ki hakkıdır. Peki öyleyse, yoktan kâinatı yaratanın; yer küresinde dağları, vadileri, denizleri, nehirleri var edenin; madenleri, bitkileri, hayvanları yaşatanın; kulaklar, gözler, gönüllerle muvazeneli bütün azalarıyla beraber yer üstünde insanoğlunu yerleştirenin; sayılmasında ve bilinmesinde acze düşülen nice nimetleri bahşeden yüce Yaratıcı’nın kullarından (birkaç kelime ihtiva edecek şekilde) şükretmelerini istemesi hak değil mi?


Elbet ki haktır. Peki, şükür nedir? Şükür, kulun kendisine (doğrudan veya dolaylı) verilen nimetin yaratıcısı (Allah Teâlâ) tarafından verildiğini bilmesi, söz ve fiil ile tatbikata (uygulamaya) koyarken kalben tasdik etmesidir. Yoksa, beyin işte, kalp oynaştayken kuru kuruya “Şükürler olsun” demek yeterli olmaz.


Şükrün kalben tasdiki nasıl olur? Kişi, “Ya Rabbi, sana şükürler olsun” derken, eldeki nimetin vesilelerle eline ulaşmasının Allah Teâlâ’nın yaratması ve iradesi olduğunu düşünmelidir, bilmelidir. Fiil ile şükrü nasıl yapacağız? İnfak ederek, ihtiyaç sahiplerine dağıtarak... Bakara Sûresi’nin 3’üncü ayet-i kerimesinde, “Onlar gayba inanırlar, namazı dosdoğru kılarlar, kendilerine rızık olarak verdiğimizden de infak ederler” buyrulmaktadır. Görüldüğü gibi infak, imanla, namazla birlikte zikredilmektedir. O kadar önemlidir. Çalışarak elde edilen mal (para, değer) her ne kadar kişinin uğraşması neticesinde elde ediliyorsa da onu ve vasıtaları yaratan Allah Teâlâ’dır. Bu rızıktır, nimettir. Şükrü gerektirir. Çünkü her çalışma kârla neticelenmez, zarar da olabilir. Kazançtan dolayı sözle yapılan şükür, ihtiyaç sahiplerine bir kısmını infak ederek fiilî olarak da tamamlanmalıdır.


Kur’ân-ı Kerîm’de şükür kelimesi ve türevleri yetmiş dört yerde geçmektedir. Buralarda nimetlerden ve ihsanlardan bahsedilmekte, insanların Allah Teâlâ’ya şükretmesi gerektiği bildirilmektedir. Şükrün faydası kişinin kendinedir. Çünkü şükredildiğinde nimetler de artırılır. Yoksa Allah Teâlâ’nın kullarının şükrüne ihtiyacı yoktur: “Şükreden ancak kendi iyiliği için şükretmiş olur, nankörlük eden de bilsin ki Rabbinin hiçbir şeye ihtiyacı yoktur, o büyük (sınırsız) kerem sahibidir” (Neml Sûresi, 27/40).


Şükür ehli, şükrü; “Nimetleri değil, (dolaylı ve dolaysız) nimetleri vereni görmek” şeklinde tanımlamışlar. Kişi mallarına (servetine) olan bağlılığından arınarak kalbini Rabbine doğru yöneltir. Şükretmeyen ise dünya sevgisi içinde boğulup gider. Ölüm anında hasret ateşiyle yanıp tutuşmaktadır. Öte tarafa (ahirete) kim malını götürebilir? Serveti kendisine değil, varislerine kalacaktır. Hayatı boyunca büyük bir sevgiyle bağlandığı mülkünden -geri gelmemek üzere- olan ayrılığı benliğini kavurur durur. Dünya malına olan bağlılığın ne boş bir haslet olduğunu idrak eder ama ne fayda…


Şükrün önemini, meseleye tersinden bakarak da anlayabiliriz: Şeytanların insanlara olan musallatından. İblis isyan etti, Rabbinden izin isteyerek şöyle dedi: “Öyleyse beni azdırmana karşılık, yemin ederim ki ben de onlar için senin doğru yolunun üstüne oturacağım. Sonra önlerinden, arkalarından, sağlarından, sollarından onlara sokulacağım ve sen onların çoğunu şükredenlerden bulmayacaksın” (A’râf Sûresi, 7/16-17). Sağından gelmesi, iyiliklere, doğrulara engel olmasıdır. Mesela, “Zekât ve sadaka vererek malını çarçur edersen fakir olursun” der. Solundan gelmesi, kötülüklere teşvik etmesidir. Kötülükleri, ahlâksızlıkları süslü ve güzel gösterir. İnsanın önünde ahiret hayatı, yaptıklarının hesabı vardır. Bunların boş şeyler olduğu, hayatın gerçeklerini engelleyici, uydurulmuş fikirler olduğunu fısıldar durur. Kişinin arkasında ise geçmişi vardır. Yapmış olduğu yanlışların, kötülüklerin güzel ve yerinde olduğunu gösterir. Pişmanlık duymasını, tövbe ve istiğfar etmesini önlemeye çalışır. Dikkat edilirse burada direkt (yani karşı konulmaz bir müdahale) yoktur. Fiskos ve teşvik vardır. Kişi nefsine uyar, kabul ederse felaketi olur. İradesini kullanır, Allah Teâlâ’ya (Rabbine) sığınırsa etkilenmez, felaha erer. İnsanın felaketi de, selameti de kendi iradesindedir. 




Şükürle alakalı hadisler


Bu bâbda birçok hadis-i şerif olduğunu görüyoruz. Bir kısmında bize şükrün ibadetle eşdeğer olduğu bildiriliyor: “Yiyip şükreden kimse, sabrederek oruç tutan kimse gibidir” (Tirmizî, Sıfâtü’l-kıyâme, 43; Maĉe, Sıyâm, 55). Peygamberimiz (sav) ayakları şişinceye kadar gece namazına dururdu. Bu durumu üzüntüyle karşılayanlara, “Şükreden bir kul olmayayım mı?” derdi (Buhârî, Teheccüd, 6).


Şükrü sadece nimetlerde değil, kişinin karşılaştığı hadiselerle de ele almak gerekir. Hadiseler ya müspet ya da menfîdir. Burada şükür, yandaşı sabırla birlikte değerlendirilir. Şükrün ve sabrın zikredildiği iki güzel hadis-i şerifi hatırlatalım: “Müminin durumu gıpta ve hayranlığa değer. Çünkü her hâli, kendisi için bir hayır sebebidir. Bu şekil bir husus sadece müminde vardır. Sevinecek olsa şükreder, bu onun için hayır olur. Başına bir bela gelse sabreder; bu da onun için hayır olur” (Müslîm, Zühd, 64) ve “İman iki kısımdır; yarısı sabırda, yarısı şükürdedir” (Beyhakî, Şu‘abü’l-îmân, 7!123, 9715). Buradan anlıyoruz ki sabır ve şükür, her müminde bulunması gereken iki önemli haslettir. Veya “Sabrı ya da şükrü olmayan bir kimseye mümin denmez” de denilebilir.


Şakik-i Belhî ile İbrahim b. Edhem arasında geçen güzel bir nakil var. Şakik-i Belhî sorar: “Geçim hususunda ne yaparsınız?” İbrahim b. Edhem, “Bulunca şükrederiz, bulamayınca sabrederiz” der. Şakik-i Belhî, “Horasan’ın köpekleri de böyle yapar” deyince, İbrahim b. Edhem sorar: “Siz nasıl yaparsınız?” Şakik-i Belhî cevap verir: “Bulursak şükredip infak ederiz, bulamadığımızda yine şükredip sabrederiz.”


Kibâr-ı evliyâdan Râbia el-Adeviyye, başına tülbent bağlayan birine sorar: “Başına niçin tülbent bağladın?” O da, “Başım ağrıyor da onun için” deyince, bu kez kaç yaşında olduğunu sorar. “Otuz yaşındayım” cevabını alınca, “Birkaç gün hasta oldun diye hemen şikâyet tülbentini bağlamışsın. Otuz yıldır sıhhatli iken hiç başına şükür tülbentini bağladın mı?” der. 


Şükrümüz yeterli mi?

                                             

Şükrün tarifini, muhteviyatını ve önemini anlatmaya çalıştıktan sonra sormak gerekir: “Yeterince şükrediyor muyuz?” Bu soruyu insanların geneline yöneltebiliriz. Yalnız bir değişiklik yapmak lazım. Yeterlilikten vazgeçtik. Sadece “Şükrediyor muyuz?” diyelim. Kitleler hâlindeki halka, “Şükrediyor musunuz?” diye sorulduğunda alacağınız cevabın ekseriya olumsuz (negatif) olduğunu göreceksiniz. Bırakınız yeterliliği, çoğu kimse şükrün ne olduğundan bihaberdir. Kur’ân-ı Kerîm’i incelediğimizde sorunun cevabını buluyoruz zaten: “Andolsun, sizi yer(yüzün)de yerleştirmişiz, size orada birçok geçim vasıtaları yaratmışızdır. Ne kadar az şükrediyorsunuz?” (A’râf Sûresi, 7/10). 


“Allah’a karşı yalan uydurmakta devam edenlerin kıyamet günü (hakkındaki) zanları nedir? Şüphesiz ki Allah insanlara karşı fazl u kerem sahibidir. Fakat insanların çoğu (bu nimete) şükretmezler” (Yûnus Sûresi, 10/60).

 

“(...) Bu (tevhid), bize ve insanlara Allah’ın bir lütfudur. Fakat insanların çoğu şükretmezler” (Yûsuf Sûresi, 12/38).


“Allah sizi analarınızın karınlarından, kendiniz hiçbir şey bilmiyorken çıkardı. Size şükredesiniz diye kulaklar, gözler, gönüller verdi. Ta ki şükredesiniz” (Nahl Sûresi, 16/78).


“(…) şimdi siz (bundan dolayı) şükredenler misiniz?” (Enbiyâ Sûresi, 21/80).


“O, sizin için kulakları, o gözleri, o gönülleri yaratandır. (Böyle iken) Ne kadar az şükrediyorsunuz” (Mü’minûn Sûresi, 23/78).


“Şüphesiz ki senin Rabbin insanlara karşı bir fazl u kerem sahibidir. Fakat onların çoğu şükretmezler” (Neml Sûresi, 27/73).


“(…) Sizin için kulaklar, gözler, gönüller yarattı. Ne az şükredersiniz” (Secde Sûresi, 32/9).


“(Allah’ın yarattığı) mahsulden ve kendi ellerinin yaptıklarından yemeleri için. Hâlâ şükretmeyecekler mi?” (Yâsîn Sûresi, 36/35).


“Geceyi huzur içinde dinlemeniz için sessiz ve karanlık, gündüzü de çalışabilmeniz için aydınlık kılan Allah’tır. Gerçekten Allah insanlara karşı büyük lütuf sahibidir, ne var ki insanların çoğu şükretmezler” (Mü’min Sûresi, 40/61).


“(Habibim) de ki; O, sizi yaratan size kulaklar, gözler, gönüller verendir. Siz ne kadar az şükredersiniz” (Mülk Sûresi, 67/23).


Görüldüğü gibi insanların çoğunun şükretmediği (yani nankörlük yaptığı), şükredenlerin ise az şükrettiği yani yeterince (gerektiğince) şükretmediği bildiriliyor. Düşünmek lazım: Dünya hayatımızda hadsiz hesapsız nimetlerle bizi donatan, ahirette ise sonsuz nimetler bahşeden Rabbimize niye şükretmeyelim? Bunda bir zorluk, engel, bir bedel yok ki! Düşünün: Bir kimseye ehemmiyetli bir değerde yardım yaptığınızda o size hiçbir şey olmamış gibi davranıyorsa, hayıflanmaz, gücenmez misiniz? Bir kere, bir miktar yaptığınız yardım karşılığındaki umursamazlığı en azından ayıplarsınız da Rabbinizin her iki âlemde size bahşettiği bunca nimet karşısında nasıl sessiz durabilirsiniz? “Öyleyse yalnız Allah’a kulluk et ve şükredenlerden ol” (Zümer Sûresi, 39/66).


Eğer düşünürsen, şükredersin


Ey dünyada gezen kişi/ Görmez misin nice işi/ Deme sakın gerçek nerede?/ İyi düşün, işlet başı/ Gözlerinden kalkar perde,


Gökyüzünden gelir bulut,/ Yağar rahmet, umut umut/ Kim dedi ki sana unut,/ Unutmazsan şükür nerede?


Sabah olur, doğar Güneş/ Gider gelir, bahar kış yaz/ Yaklaşsaydı sana biraz/ Bağırırdın avaz avaz/ Bağırmazsan şükür nerede?

                                                           

Isı verir ışık verir.(1)/ Nice canlı lüzum görür./ Yüce hikmet, döner durur/ Durur ise haydi çevir/ Yapamazsan şükür nerede?


Gece olur baksan Ay’a,/ İşte bu Ay çeker derya(2/ Derya kalkar sanki şaha,/ Yanaşsa da çekse daha/ Su altında boğulursun/ Boğulmazsan şükür nerede?

                                                      

Üzerinde insan dünya/ Seyran eder yıl boyunca/ Üstte altta kütle onca(3)/ Bir tanesi çarpıverse/ Çarpmaz ise şükür nerede?


Yıldız yanar pırıl pırıl/ Zannedersin birer kandil/ İnsanoğlu verir her dil(4)/ İyi ama kopsa bir bir/ Durduracak gücün nerede?/ Gücün yoksa şükür nerede?


Düşünürsen bütün bunlar/ Onlar gibi nice binler/ Bu korkudan emin eder(5)/ Etmeseydi korkmaz mıydın?/ Korkmaz isen şükür nerede?

                                                                 

Senin için yaptı cennet/ Cennette de türlü nimet/ Dedi yalnız bana şükret/ Şükretmekte yoktur zahmet/ Zahmet yoksa şükür nerede?


(Mehmed Düzceli/ Kadıköy, 1976)

                                                                                                                    


Şiirdeki açıklamalar


  1. Güneş: Samanyolu’nun yıldızlarından olan Güneşimizin çapının 1.391.400 kilometre (yer çapının 109 katı), kütlesinin yer kütlesinin 333 bin katı, hacminin ise yer hacminin 1,3 milyon katı olduğu hesaplanmaktadır.


  1. Medcezir hadisesi: Ay küresinin kütle çekim kuvveti nedeniyle suların yükselmesi ve alçalmasıdır. Yer yüzeyinin yüzde 71’i sularla (okyanuslar, göller) kaplıdır. Çekim hadisesiyle okyanuslarda kabarma bir metreyi bulur. Kıyı bölgelerinde yükselme çok daha fazladır. Kanada’daki Fundy körfezinde kabarma 16 metreye kadar çıkar.


  1. Meteorlar (göktaşları): Güneş çevresinde farklı yörüngelerde dolaşan irili ufaklı kaya parçalarıdır. Büyük kütleli asteroitlerden kopan parçalardan bazıları yer atmosferine girerek (yıldız kayması) yanmaya başlar. Ufalanarak kaybolur. Kütleleri fazla ise kalan kısım yeryüzüne düşer. Uzmanlara göre yılda ortalama 17.000 meteroit düşmektedir. Bunlar küçük oldukları, okyanuslara veya boş alanlara düştükleri için bulunamamaktadır. Bilinen en büyük göktaşı, 1920 yılında Namibya’da bulunmuştur ve ağırlığı 66 tondur.


Asteroitler: Güneş etrafında yörünge çizen büyük kütleli cisimlerdir. Yere yakın olanlar arasında çapı 50 metre ile 32 kilometre arasında değişen 5.490 asteroit bulunduğu 2008 yılı itibarıyla kayda geçmiştir.


  1. Samanyolu: İçinde bulunduğumuz yıldız topluluğunun (galaksi) adıdır. Samanyolu’nun çapının yaklaşık 100 bin ila 120 bin ışık yılı olduğu, bu devâsa hacimde 100 milyar ile 250 milyar yıldız bulunduğu tahmin edilmektedir. Astronomi ilmine göre her birine çeşitli numara ve adlar verilmektedir.


  1. Hint âlimlerinden Dr. İnâyetullah el-Maşriki, Cambridge Üniversitesi profesörlerinden meşhur astronomi âlimi James Jeans (1877-1946) ile sohbetteyken James, uzaya bakıp tetkike başladığında Yaratıcı’nın yüceliğini idrakle korkudan titrediğini beyan eder. Bunun üzerine İnâyetullah ona, “Kulları içinde ancak ilim sahibi olanlar Allah’tan (layıkıyla) korkarlar” (Fatır Sûresi, 35/28) ayet-i kerimesini okuyup açıklar. James birdenbire çığlık atar: “Ne diyorsun, ‘Kulları içinden ancak âlimler, Allah’tan (gereğince) korkarlar’ öyle mi? Bu çok müthiş, aynı zamanda çok garip ve acayip bir şey! Benim elli yıllık uzun araştırma ve tecrübelerim neticesinde keşfettiğim bir şey, Hazreti Muhammed’in (sav) önceden haber verdiği şeyler arasında mı bulunuyor? Bu ayet hakikaten Kur’ân’da var mı? Eğer öyleyse, Kur’ân-ı Kerîm’in Allah tarafından vahyedilmiş bir kitap olduğuna şâhitlik ettiğimi bir tarafa yaz! Hazreti Muhammed (sav) ümmî idi, okuma yazma bilmiyordu. Bu yüzden onun bu sırrı kendi kendine keşfetmesi mümkün değildir. O hâlde bu sırrı ona bildiren Cenâb-ı Allah’tır” (Prof. Dr. Vahidüddin Han, İslâm Meydan Okuyor, s. 251-253).