Türkiye’de okuryazarlıklar üzerine inceleme (1)

Eğitim sisteminin başarısı yalnızca “Öğrenci ne kadar biliyor?” sorusuyla değil, daha kapsamlı olarak “Öğrenci bildiği bilgiyi hangi bağlamlarda kullanabiliyor, farklı bilgi türlerini ilişkilendirebiliyor mu ve bu bilgilerden hareketle nasıl bir muhakeme geliştiriyor?” sorusuyla da değerlendirilmelidir.

BİLİMSEL ve eğitim bilimleri literatüründe okuryazarlık (literacy), yalnızca bir metni okuyabilme ve yazabilme becerisi olarak değil, bireyin belirli bir bilgi alanına ilişkin bilgiyi anlama, yorumlama, değerlendirme, kullanma ve farklı bağlamlarda anlamlı kararlar verebilme kapasitesi olarak ele alınmaktadır. Bu nedenle okuryazarlık, salt bilgiye sahip olmanın ötesinde, bilgiyi gerçek yaşam durumlarına aktarabilmeyi, kanıtları değerlendirebilmeyi, akıl yürütmeyi ve gerektiğinde bilgiyi üretip iletişim kurabilmeyi içerir. Modern eğitim araştırmalarında bu kavram, geleneksel okuma ve yazma becerilerinin ötesine taşınarak matematik, bilim, finans, medya, dijital teknoloji, veri, sağlık ve benzeri alanlara uygulanmakta; böylece okuryazarlık, belirli bir alandaki bilgi ile bu bilgiyi işlevsel ve eleştirel biçimde kullanma becerisinin birleşimi olarak değerlendirilmektedir. OECD’nin PISA çerçeveleri de okuma, matematik ve fen alanlarını bu geniş anlamıyla literacy kavramı üzerinden tanımlamaktadır.

Bu değişim, eğitim sistemlerinin başarısının nasıl değerlendirilmesi gerektiği konusunda da önemli bir dönüşüme işaret etmektedir. Günümüzde bir öğrencinin belirli bir konudaki bilgiyi hatırlayabilmesi, tek başına o alanda yeterli olduğunun göstergesi olarak görülmemektedir. Asıl önemli olan, öğrencinin sahip olduğu bilgiyi hangi bağlamlarda kullanabildiği, farklı bilgi türleri arasında ilişki kurabildiği, kanıtları değerlendirebildiği ve bilgiden hareketle nasıl bir sonuca ulaşabildiğidir. Dolayısıyla okuryazarlık kavramı, eğitimde bilgi aktarımından bilgiyle düşünmeye doğru gerçekleşen dönüşümün önemli göstergelerinden biri olarak değerlendirilebilir.


“Türkiye’nin PISA performansı, Türkiye’deki okuryazarlığın tamamını mı, yoksa yalnızca belirli bir bölümünü mü temsil etmektedir?” Bu soru basit görünmekle birlikte eğitim politikası ve eğitim araştırmaları açısından oldukça önemlidir.


Okuryazarlıkların tekil değil çoğul bir yapı olarak ele alınması 

Günümüzde eğitim sistemlerinin başarısını yalnızca öğrencilerin belirli derslerde ne kadar bilgi edindikleri üzerinden değerlendirmek giderek yetersiz hâle gelmektedir. Çünkü çağdaş toplumlarda bireyin karşılaştığı problemlerin önemli bir bölümü tek bir disiplinin bilgisiyle çözülebilecek nitelikte değildir. Bir kişinin ekonomik bir karar verebilmesi için matematiksel ve finansal bilgiyi; bilimsel bir iddiayı değerlendirebilmesi için fen bilgisiyle birlikte istatistiksel ve medya okuryazarlığını; dijital ortamda karşılaştığı bir bilginin güvenilirliğini sorgulayabilmesi için ise bilgi, medya ve dijital okuryazarlığı birlikte kullanması gerekebilir. Bu nedenle eğitim sisteminin başarısı yalnızca “Öğrenci ne kadar biliyor?” sorusuyla değil, daha kapsamlı olarak “Öğrenci bildiği bilgiyi hangi bağlamlarda kullanabiliyor, farklı bilgi türlerini ilişkilendirebiliyor mu ve bu bilgilerden hareketle nasıl bir muhakeme geliştiriyor?” sorusuyla da değerlendirilmelidir.

Bu bakış açısı Türkiye açısından özellikle önemlidir. Türkiye’nin PISA gibi uluslararası değerlendirmelerdeki sonuçları çoğu zaman tek bir puan, sıralama veya başarı düzeyi üzerinden tartışılmaktadır. Oysa PISA’nın temel yaklaşımı, matematik, okuma ve fen alanlarındaki bilgi ve becerileri salt okul bilgisinin ölçümü olarak değil, bireyin bu bilgi ve becerileri gerçek yaşam bağlamlarında kullanabilme kapasitesi, yani okuryazarlık açısından ele almaktadır.

PISA 2022’de Türkiye'nin matematik, okuma ve fen alanlarındaki ortalama puanları sırasıyla 453, 456 ve 476 olarak gerçekleşmiştir. Türkiye’nin matematik ve fen performansında uzun dönem açısından belirli gelişmeler görülmekle birlikte, OECD ortalamasıyla karşılaştırıldığında hâlâ önemli farklılıklar bulunmaktadır. Dolayısıyla tek başına ortalama puanın yükselmesi, Türkiye’de bütün boyutlarıyla daha güçlü bir okuryazarlık kültürünün oluştuğu anlamına gelmemektedir. Burada daha önemli olan nokta, okuryazarlığın tekil değil çoğul bir yapı olarak ele alınmasıdır. Matematik okuryazarlığı, bilim okuryazarlığı, okuma okuryazarlığı, veri ve istatistik okuryazarlığı, finansal okuryazarlık, dijital okuryazarlık, medya ve bilgi okuryazarlığı gibi alanlar birbirinden tamamen bağımsız değildir. Aksine bunların önemli bir bölümü ortak bilişsel süreçlere dayanır.

Bir öğrencinin bir grafiği doğru yorumlayabilmesi için matematiksel bilginin yanında görsel ve istatistiksel okuryazarlığa; bir bilimsel haberin güvenilirliğini değerlendirebilmesi için bilimsel bilgiye ek olarak medya ve bilgi okuryazarlığına; bir finansal yatırım teklifini değerlendirebilmesi için ise matematik, istatistik, finans ve risk kavramlarını birlikte kullanabilmeye ihtiyacı vardır. Bu nedenle Türkiye’nin eğitim performansını anlamak için yalnızca “Hangi derste daha başarılıyız?” sorusu yerine, “Hangi okuryazarlık bileşenlerinde güçlüyüz, hangilerinde sınırlılıklarımız var ve bu bileşenler birbirlerini nasıl etkiliyor?” sorusunun sorulması gerekir.

Okuryazarlıklar tek tek değil, bir sistem olarak değerlendirilmelidir. Okuryazarlıkların birbirleriyle ilişkisini anlamanın en uygun yollarından biri, onları birbirlerinden bağımsız beceriler olarak değil, iç içe geçmiş bilişsel sistemler olarak düşünmektir. Örneğin, matematik okuryazarlığını ele alalım. Matematik okuryazarı olmak yalnızca dört işlem yapabilmek veya bir denklemi çözebilmek değildir. PISA’nın matematik çerçevesinde bireyin matematiksel kavramları gerçek yaşam bağlamlarında kullanması, problemi matematiksel olarak formüle etmesi, matematiksel sonuçları yorumlaması ve elde edilen sonucu yeniden gerçek bağlama taşıması beklenmektedir.

Ancak gerçek yaşamda matematik nadiren tek başına kullanılır. Bir vatandaşın enflasyon oranını yorumlaması, kredi maliyetini karşılaştırması, bir yatırımın riskini değerlendirmesi veya bir haber sitesindeki grafik üzerinden ekonomik bir sonuç çıkarması, matematiksel bilginin yanında istatistik ve finansal okuryazarlığı da gerektirir. Benzer bir durum bilim okuryazarlığında da görülmektedir. Bilim okuryazarı bireyden yalnızca bilimsel kavramları hatırlaması beklenmez; bilimsel kanıtı değerlendirmesi, veriler ile iddialar arasındaki ilişkiyi kurması ve bilimsel açıklamaları gerçek yaşam bağlamında kullanabilmesi beklenir. Dolayısıyla bilim okuryazarlığı da belirli ölçülerde veri, istatistik, bilgi ve eleştirel okuryazarlık gerektirir.

Okuma okuryazarlığı açısından da benzer bir durum söz konusudur. Günümüzde bir metni okumak, yalnızca metinde yazılanları anlamakla sınırlı değildir. Özellikle dijital bilgi ortamlarında bireyin farklı kaynakları karşılaştırması, metnin amacını ve bağlamını değerlendirmesi, bir iddia ile o iddianın kanıtı arasındaki ilişkiyi sorgulaması ve gerektiğinde farklı kaynaklardan gelen bilgileri bir araya getirmesi gerekebilir. Dolayısıyla okuma, matematik ve fen okuryazarlıkları birbirinden bağımsız üç beceri olmaktan çok, daha geniş bir bilişsel yapının farklı görünümleri olarak da değerlendirilebilir. Bu açıdan okuryazarlıkların birbirleriyle ilişkisi basitleştirilmiş olarak şöyle düşünülebilir: Okuma, anlama, veri/kanıt, yorumlama, akıl yürütme ve karar verme. Ancak gerçek yaşam problemlerinde bu zincirin farklı noktalarına farklı okuryazarlık alanları eklenmektedir. Örneğin, bir bilimsel iddianın değerlendirilmesi şu süreci gerektirebilir: Bilimsel iddia, bilim okuryazarlığı, verinin değerlendirilmesi, istatistik okuryazarlığı, kaynağın sorgulanması, bilgi ve medya okuryazarlığı, sonucun değerlendirilmesi, eleştirel düşünme ve muhakeme.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, okuryazarlıkların yalnızca yan yana gelmediğidir. Bir alandaki beceri diğerinin kullanımını da etkileyebilir. Örneğin, matematiksel olarak bir grafiği okuyabilmek, grafiğin hangi verilerden oluşturulduğunu ve neyi temsil ettiğini değerlendirme becerisi olmadan yeterli olmayabilir. Aynı şekilde bilimsel bilgiye sahip olmak, bu bilginin medya ortamında nasıl sunulduğunu değerlendirme becerisi olmadan gerçek yaşam kararlarına doğru biçimde aktarılmayabilir. Bu nedenle okuryazarlıkların gerçek anlamdaki çıktısı, tek tek alan bilgilerini toplamaktan çok, farklı bilgi türlerini belirli bir problem üzerinde bir araya getirebilme yeteneğinde ortaya çıkmaktadır. 

Türkiye açısından PISA bize ne söylüyor? 

Türkiye’nin PISA sonuçları bu bakımdan önemli fakat sınırlı bir pencere sunmaktadır. PISA’nın matematik, okuma ve fen değerlendirmeleri, Türkiye’deki öğrencilerin belirli temel okuryazarlık düzeyleri hakkında karşılaştırılabilir veriler sağlamaktadır. PISA 2022’de Türkiye’deki öğrencilerin yaklaşık yüzde 61’i matematikte, yüzde 71’i okumada ve yüzde 75’i fende en az 2’nci düzey yeterliğe ulaşmıştır. Bu oranlar OECD ortalamalarıyla karşılaştırıldığında matematik ve okumada daha belirgin, fende ise daha sınırlı bir fark bulunduğunu göstermektedir.

Ancak burada çok önemli bir metodolojik sınırlılık vardır: PISA’nın ölçtüğü şey Türkiye’deki bütün okuryazarlıklar değildir. PISA sonuçlarından hareketle Türkiye’nin dijital, kültürel, edebî, hukukî, yapay zekâ, iklim veya sağlık okuryazarlığı hakkında doğrudan bir hüküm vermek mümkün değildir. Bu alanların bazıları başka uluslararası araştırmalarla, bazıları ulusal çalışmalarla, bazıları ise henüz yeterince standartlaştırılmamış ölçme araçlarıyla değerlendirilmektedir. Dolayısıyla Türkiye’nin “okuryazarlık profili”ni oluşturmak için PISA’nın tek başına yeterli olmadığı açıktır. Buradan önemli bir araştırma problemi doğmaktadır: “Türkiye’nin PISA performansı, Türkiye’deki okuryazarlığın tamamını mı, yoksa yalnızca belirli bir bölümünü mü temsil etmektedir?” Bu soru basit görünmekle birlikte eğitim politikası ve eğitim araştırmaları açısından oldukça önemlidir. Çünkü bir eğitim sisteminde matematik ve fen performansı artarken öğrencilerin medya içeriklerini değerlendirme, veriyle düşünme, finansal karar verme veya dijital bilgiyi doğrulama becerileri aynı ölçüde gelişmeyebilir. Başka bir ifadeyle, okuryazarlıkların gelişimi senkronize olmak zorunda değildir. Bir toplumda matematik okuryazarlığı gelişebilir fakat istatistiksel okuryazarlık aynı ölçüde gelişmeyebilir. Okuma performansı yükselebilir fakat eleştirel okuryazarlık aynı düzeyde gelişmeyebilir. Dijital araçları kullanma becerisi hızla artabilir fakat dijital ortamda bilgi doğrulama becerisi aynı hızda gelişmeyebilir. 

İşte bu durum, yalnızca ortalama puanlara bakıldığında görünmeyen bir “okuryazarlık asimetrisi” yaratabilir. Buradaki “asimetrik gelişim” kavramı özellikle önemlidir. Çünkü eğitim sistemleri çoğu zaman tek bir başarı göstergesi üzerinden değerlendirilir. Oysa aynı öğrencinin farklı alanlardaki yeterlikleri birbirinden önemli ölçüde farklı olabilir. Öğrenci matematiksel işlemlerde başarılı olabilirken veri yorumlamada; bilimsel kavramları bilirken bilimsel iddiaların güvenilirliğini değerlendirmede; dijital araçları kullanırken dijital bilgiyi sorgulamada güçlük yaşayabilir. Dolayısıyla eğitimde gelişme, yalnızca ortalama puanın yükselmesi değil, farklı okuryazarlık alanlarının birbirini destekleyecek biçimde gelişmesi olarak da ele alınmalıdır. Okuryazarlıkta gelişme ile kullanım arasında fark vardır. Burada ayrıca önemli bir ayrım yapmak gerekir: Bir bireyin bir teknolojiye erişebilmesi veya belirli bir bilgiyi bilmesi, o alanda okuryazar olduğu anlamına gelmez. Örneğin, öğrencilerin akıllı telefon, internet veya yapay zekâ araçlarını yoğun biçimde kullanması, onların otomatik olarak dijital veya yapay zekâ okuryazarı olduklarını göstermez. Benzer biçimde öğrencinin matematik işlemlerini doğru yapabilmesi, onun mutlaka matematik okuryazarı olduğunu kanıtlamaz.