TÜRKİYE, tarihinin kritik eşiklerinden birinde, geleceğin yönünü belirleyecek iki büyük krizle yüz yüze bulunmaktadır. Bir tarafta nüfusun giderek yaşlanmasına ve gençliğin taşıdığı hareket kabiliyetinin zayıflamasına yol açan sessiz bir demografik kırılma yer almakta, diğer tarafta ise uzun yıllar boyunca düzenin ve dayanışmanın ana dayanağı olmuş aile yapısında belirgin bir çözülme süreci yaşanmaktadır. Bu tablo, geçici dalgalanmaların ötesinde, uzun vadeli sonuçlar doğuracak temel bir dönüşüme işaret etmektedir.
Bu iki eğilim, ilk bakışta birbirinden kopuk alanlar gibi görünse de gerçekte karşılıklı etkileşim içinde ilerlemektedir. Genç nüfusun daralması, evlilik yaşının yükselmesine ve çocuk sahibi olma kararlarının ileri yıllara ötelenmesine yol açarken, aile yapısındaki istikrarsızlıklar ve kırılganlıklar da doğurganlık oranlarını aşağı çekmektedir. Böylece demografik yapı ile aile düzeni arasında kurulan denge bozulmakta, biri zayıfladıkça diğeri de güç kaybetmektedir.
Ortaya çıkan bu karşılıklı beslenme ilişkisi, salt nüfus sayılarıyla sınırlı bir mesele değildir. Üretim gücünden sosyal güvenlik sistemine, kuşaklar arası dayanışmadan kültürel sürekliliğe kadar geniş bir alanda etkisini göstermektedir. Gençliğin azalması, geleceğin iş gücü havuzunu daraltırken; aile yapısındaki çözülme, dayanışma ve bakım mekanizmalarının zayıflamasına yol açmaktadır. Bu durum, kamu kaynakları üzerindeki baskıyı artırmakta ve uzun vadeli planlama ihtiyacını daha da yakıcı hâle getirmektedir.
Bu nedenle Türkiye’nin karşı karşıya bulunduğu tablo, tek başına demografik ya da yalnızca aile merkezli bir sorun olarak ele alınamaz. Söz konusu olan, birbirine bağlı risk alanlarının ortak bir zeminde ürettiği çok boyutlu bir krizdir. Bu gerçeklik, kısa vadeli çözümlerle geçiştirilemeyecek kadar kapsamlı, ertelenemeyecek kadar belirgindir. Atılacak her adımın, bu iki alan arasındaki ilişkiyi gözeten bütünlüklü bir bakışla planlanması, geleceğin yükünü hafifletecek temel şart olarak önümüzde durmaktadır.
Genç nüfusun daralması
Demografi, bir ülkenin üretim gücünü, refah düzenini ve kültürel sürekliliğini belirleyen ana unsurlardan biridir. Bu alanda ortaya çıkan değişimler kısa vadede gürültü koparmaz; etkileri zamanla birikir ve geri dönüşü güç sonuçlar doğurur. Türkiye, son yıllarda bu türden bir değişimin eşiğinde durmaktadır. Uzun süre avantaj olarak görülen genç nüfus yapısı, yavaş fakat istikrarlı biçimde çözülmekte, yerini yaşlı nüfusun ağırlık kazandığı yeni bir dengeye bırakmaktadır. Bu dönüşüm, gündelik tartışmaların ötesinde, ülkenin geleceğini doğrudan ilgilendiren bir kırılma alanına işaret etmektedir.
Türkiye İstatistik Kurumu tarafından yayımlanan veriler, bu dönüşümün nicel boyutunu açık biçimde ortaya koymaktadır. Doğurganlık oranlarındaki gerileme, geçici bir dalgalanma olmaktan çıkmış, kalıcı bir yönelime dönüşmüştür. 2001 yılında kadın başına ortalama 2,38 çocuk düzeyinde olan toplam doğurganlık hızı, yıllar içinde düzenli biçimde azalarak 2024 itibarıyla 1,48 seviyesine kadar gerilemiştir. Bu oran, nüfusun kendini yenileyebilmesi için gerekli kabul edilen sınırın oldukça altında seyretmektedir. Türkiye, yaklaşık son sekiz yıldır bu eşik değerinin altında bir demografik yapıyla yol almaktadır.
Doğurganlıktaki bu düşüş, doğum sayılarında da açık biçimde görülmektedir. 2014 yılında 1 milyon 351 bin civarında gerçekleşen yıllık doğum sayısı, on yıl içinde belirgin bir azalmayla 937 bin düzeyine inmiştir. Rakamlar, tek başına istatistik olmanın ötesinde anlam taşımaktadır. Bu gerileme, ilerleyen yıllarda iş gücüne katılacak genç sayısının azalacağını, sosyal güvenlik düzeninin daha fazla baskı altına gireceğini ve yaşlı nüfusun bakım ihtiyacının artacağını göstermektedir. Bugün atılan ya da ertelenen adımların bedeli, gelecekte daha ağır biçimde hissedilecektir.
Bu demografik tablonun gerisinde, Türkiye’nin son yirmi yılda geçirdiği kapsamlı dönüşüm bulunmaktadır. Eğitim süresinin uzaması, şehir hayatının yaygınlaşması ve gençlerin meslek merkezli hedeflerinin güçlenmesi, evlilik yaşını yukarı çekmiş, çocuk sahibi olma kararlarını ileri yıllara taşımıştır. Hayata dair beklentiler değişmiş, belirsizlik algısı daha da yoğunlaşmıştır. Bu süreçte eğitim politikalarının dolaylı etkileri de göz ardı edilemez. Hakan Mıhcı’nın değerlendirmesinde aktarılan ve Kırdar, Dayıoğlu ile Koç tarafından yürütülen araştırma, sekiz yıllık kesintisiz zorunlu eğitimin kadınların erken yaşta evlenme olasılığını ciddi biçimde azalttığını ortaya koymaktadır. Bu bulgu, eğitime erişim bakımından önemli bir kazanım olarak değerlendirilirken, nüfus dinamiklerini etkileyen unsurlardan biri olarak da öne çıkmaktadır.
Genç kuşakların öncelikleri, geçmiş dönemlerle kıyaslandığında belirgin biçimde farklılaşmıştır. Meslek güvencesi, barınma imkânı ve gelecek beklentisi netleşmeden evlilik ve çocuk sorumluluğu üstlenme isteği zayıflamaktadır. Eğitim, şehirleşme ve çalışma hayatındaki dönüşümler, demografik yapıyı tek bir başlık altında açıklamayı imkânsız kılmaktadır. Genç nüfusun daralması, yalnızca sayıların düşüşüyle açıklanabilecek bir süreç değildir; ekonomik şartlar, yaşam maliyetleri ve gelecek algısı bu tablonun tamamlayıcı unsurlarıdır.
Ortaya çıkan manzara, Türkiye’nin demografik alanda sessiz fakat köklü bir yol ayrımında olduğunu göstermektedir. Bu kırılma, bugünün gündeminde yeterince yer bulmasa da ülkenin üretim kapasitesinden refah düzenine kadar geniş bir alanı etkileme potansiyeli taşımaktadır. Genç nüfusun daralması, kendi başına bir sonuç değil, daha geniş bir dönüşümün görünür yüzüdür ve bu dönüşüm, ancak çok yönlü bir bakışla anlaşılabilir.
Geçim meselesi ve ailenin dayandığı zemin
Günümüz şartlarında aile kurmak ve çocuk yetiştirmek, salt duygusal bir tercihten çok daha fazlasını ifade etmektedir. Bu kararlar, barınma imkânı, düzenli bir gelir ve geleceğe dair asgari bir güven duygusu üzerine inşâ edilmektedir. Türkiye’de gençlerin evlilik ve çocuk sahibi olma kararlarını ileri yıllara ertelemesinin başlıca nedeni, hayatın maddî yükünü taşıyacak sağlam bir zemin bulmakta zorlanmalarıdır. Geleceğe ilişkin belirsizlik, aile fikrini cazip olmaktan çıkaran temel etkenlerden biri hâline gelmiştir.
Ekonomik şartların ağırlaşması, genç kuşakların uzun vadeli planlar yapmasını güçleştirmektedir. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından yayımlanan raporlar, bu tabloyu somut verilerle desteklemektedir. 2022 yılında genel işsizlik oranı yüzde 10,4 seviyesindeyken, 15–24 yaş aralığındaki gençlerde bu oran yüzde 19,7’ye kadar yükselmiştir. Bu fark, gençlerin çalışma hayatına tutunmakta zorlandığını ve ekonomik bağımsızlığa geçiş sürecinin uzadığını göstermektedir. Gelir güvencesi oluşmadan evlilik gibi kalıcı sorumluluklara yönelme isteği zayıflamakta, aile kurma düşüncesi ertelenmektedir.
Bu tabloyu daha karmaşık hâle getiren unsurlardan biri de eğitim alanında gerçekleştirilen temel düzenlemelerdir. Kamuoyunda “4+4+4” olarak bilinen sistem, gençlerin daha geç yaşlarda çalışma hayatına yönelmesine imkân tanıyan bir yapı ortaya çıkarmıştır. Bu durum, özellikle çıraklık, kalfalık, ara eleman ihtiyacının daralmasına zemin hazırladığı gerekçesiyle tartışılmaktadır. Eğitim sürecini uzatan gençler, mezun olduklarında arzı ettikleri çalışma biçimlerine ulaşmakta zorlanmakta, bu da ilerleyen yıllarda istikrarlı bir hayat kurma ihtimalini zayıflatmaktadır. Hayata kırılgan bir başlangıç, aile kurma hayallerini öteleyen temel faktörlerden biri hâline gelmektedir.
Türkiye’nin aile politikalarında ise belirgin bir uyumsuzluk göze çarpmaktadır. Bir yandan kadınların çalışma hayatına katılımı teşvik edilmekte, diğer yandan doğum oranlarının artırılması yönünde güçlü söylemler dile getirilmektedir. Ancak mevcut ekonomik düzen, bu iki hedefin birlikte gerçekleşmesine imkân tanımamaktadır. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi’nde yayımlanan bir araştırma, bu durumu istatistik olarak ortaya koymaktadır. Seksen bir ilin verileri üzerinden yapılan inceleme, kadın istihdam oranı yükseldikçe toplam doğurganlık hızının belirgin biçimde düştüğünü göstermektedir. Ortaya çıkan güçlü ters yönlü ilişki, mevcut şartlarda çalışma hayatı ile çocuk sahibi olma arasında zorlayıcı bir gerilim bulunduğunu ortaya koymaktadır.
Bu nicel tablo, sahadaki gerçeklikle örtüşmektedir. Birçok hane için kadınların çalışma hayatına katılması tercih olmaktan çok geçim zorunluluğudur. Ancak yaygın ve güvenilir çocuk bakım hizmetlerinin yetersizliği, esnek çalışma imkânlarının sınırlı kalması ve iş güvencesinin zayıflığı, aile kurma sürecini daha da zorlaştırmaktadır. Çalışma hayatı ile annelik sorumluluğu arasında sıkışan kadınlar, çoğu zaman ağır bedeller ödemek zorunda kalmaktadır. Bu gerilim alanı çözülmeden ne doğum oranlarının artması ne de çalışma hayatında kalıcılığın sağlanması mümkün görünmektedir.
Gelinen noktada, aile yapısında yaşanan dönüşümü salt gelir düzeyi ya da işsizlik oranlarıyla açıklamak yeterli değildir. Ekonomik baskılar, bu sürecin ana taşıyıcılarından biridir; fakat yaşam anlayışındaki değişimler ve aileye yüklenen anlamdaki dönüşüm de en az maddî şartlar kadar belirleyici hâle gelmiştir. Geçim sorunu, aile kurumunun temelini zayıflatırken, bu durum daha geniş bir sosyal ve kültürel değişimle birleşerek etkisini artırmaktadır.
Değer dünyasındaki değişim ve aile algısının dönüşümü
Aile kurumu, maddî şartların belirlediği dar bir çerçevenin ötesinde, çağın ruhu tarafından biçimlenen bir yapıdır. Günümüzde uluslararası bağlantıların artış göstermesi, şehir yaşamının daha geniş kitlelere yayılması ve dijital iletişim araçlarının günlük hayatın bir parçası hâline gelmesi, aile yapısı üzerinde önemli değişimlere yol açmıştır. Türkiye’de son yirmi yılda yaşanan dönüşüm, yalnızca ekonomik baskılarla açıklanamayacak ölçüde kapsamlıdır. Bu süreçte aileye yüklenen anlam değişmiş, beklentiler farklılaşmış, uzun süre istikrar sağlayan bağlar zayıflamıştır.
Bu dönüşüm, istatistiklere açık biçimde yansımaktadır. Türkiye İstatistik Kurumu verileri, evliliklerin sürdürülmesinde yaşanan zorlanmayı gözler önüne sermektedir. 2001 yılında binde 1,41 olan boşanma hızı, 2024 yılına gelindiğinde binde 2,19 seviyesine yükselmiştir. Bu artış, evlilik kurumunun eskisi kadar kalıcı bir yapı sunamadığını göstermektedir. Boşanma olgusunun yaygınlaşması, aile fikrinin daha kırılgan bir zeminde ele alındığını düşündürmektedir.
Hane yapılarındaki değişim de bu sürecin bir başka göstergesidir. Kaplan’ın 2021 yılında yayımlanan çalışması, önümüzdeki yıllarda tek kişilik haneler ile tek ebeveynli ailelerin sayısının artmaya devam edeceğini ortaya koymaktadır. Bu eğilim, uzun yıllar baskın model olarak kabul edilen çekirdek ailenin çözülmeye başladığını göstermektedir. Aile, artık salt kalabalık ve sürekli bir yapı olarak tasavvur edilmemekte, daha dar ve geçici birliktelikler üzerinden şekillenmektedir.
Gelenek bağlarının çözülmesi bu tabloyu tamamlayan önemli bir unsurdur. Bir dönem yüzde 40’lara ulaşan akraba evliliği oranlarının günümüzde yüzde 16 seviyelerine gerilemesi, akrabalık ilişkilerinin evlilik kararları üzerindeki belirleyici gücünü kaybettiğini göstermektedir. Bu değişim, aile kurma sürecinin daha çok şahsî tercihlere dayalı hâle geldiğine işaret etmektedir. Yakın çevrenin yönlendirici rolü azalırken, evlilik kararları daha dar bir çerçevede şekillenmektedir.
Evliliğe atfedilen anlamın değişimi, sosyal düzenin ve şahsî beklentilerin dönüşümünün merkezinde yer almaktadır. Bu dönüşüm, hem bireylerin evlilik kurumuna bakış açısını hem de bu kuruma yüklenen sorumluluk ve değerleri yeniden şekillendirmiştir. Evlilik, geçmişte çoğunlukla neslin devamı, ekonomik dayanışma ve düzenli bir hayat kurma aracı olarak görülürken, günümüzde daha farklı beklentilerle ele alınmaktadır. Duygusal tatmin, karşılıklı anlayış ve eşitlik fikri, evlilikten beklenen temel unsurlar arasına girmiştir.
Ancak yükselen beklentiler, evlilik içi sorunların daha kolay görünür hâle gelmesine de yol açmaktadır. Türkiye Aile Yapısı Araştırması verileri, eşler arasında anlaşmazlık yaşandığında profesyonel destek alma eğiliminin oldukça sınırlı kaldığını göstermektedir. Bu durum, alışılmış çözüm yollarının etkisini kaybettiğini, modern destek mekanizmalarının ise henüz tam anlamıyla yerleşmediğini göstermektedir. Sorunlarla baş etme kapasitesi zayıfladıkça, evlilikler daha kolay dağılabilen yapılar hâline gelmektedir.
Kamu otoritesi, aile anlayışındaki bu dönüşüme karşı eğitim ve rehberlik temelli adımlar atmaya çalışmaktadır. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından yürütülen Evlilik Öncesi Eğitim programı, bu yaklaşımın öne çıkan örneklerinden biridir. Program kapsamında iletişim becerileri, hukukî sorumluluklar ve sağlık bilgisi gibi alanlarda çiftlere rehberlik sunulması hedeflenmektedir. Bu çaba, aileyi yalnızca maddî desteklerle ayakta tutmanın yeterli olmadığına dair bir farkındalığın işareti olarak okunabilir.
Ortaya çıkan tablo, değer dünyasında yaşanan dönüşümün aile kurumunu büyük ölçüde etkilediğini göstermektedir. Ekonomik baskılar, geçim zorlukları ve çalışma hayatındaki belirsizlikler bu süreci hızlandırırken, değişen beklentiler ve yeni yaşam tarzları aile algısını kökten dönüştürmektedir. Bu dönüşüm, nüfus yapısından sosyal düzenin geleceğine kadar uzanan geniş bir etki alanı üretmektedir ve uzun vadeli sonuçlarıyla birlikte ele alınmayı zorunlu kılmaktadır.
Daralan gençlik, zayıflayan aile
Bugün nüfus yapısında ve aile düzeninde ortaya çıkan değişimler, yalnızca bugünün sorunları olarak ele alınamaz. Bu gelişmeler, yarının toplum düzenini, üretim yapısını ve sosyal güvenlik mimarisini doğrudan belirleyecek niteliktedir. Bu nedenle mevcut eğilimleri uzun vadeli sonuçlarıyla birlikte değerlendirmek, bir öngörü meselesinden çok, kamusal sorumluluk alanına giren stratejik bir zorunluluktur. Bugün alınan ya da ertelenen her karar, gelecek kuşakların karşı karşıya kalacağı yükün sınırlarını çizmektedir.
Resmî raporlar, nüfus yaşlanmasının Türkiye için giderek daha belirgin bir risk hâline geldiğini açık biçimde ortaya koymaktadır. Doğum oranlarındaki gerileme ile ortalama yaşam süresindeki uzama, nüfus yapısını köklü biçimde dönüştürmektedir. Bu dönüşüm, genç nüfusun toplam nüfus içindeki payının azalmasına, ileri yaş grubunun ise hızla büyümesine yol açmaktadır. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından yayımlanan değerlendirmelerde, bu eğilimin ülkenin uzun vadeli kalkınma hedefleri üzerinde ciddi baskılar oluşturacağı vurgulanmaktadır.
Türkiye İstatistik Kurumu tarafından hazırlanan nüfus projeksiyonları, bu değişimin boyutlarını net biçimde gözler önüne sermektedir. 2018 yılında toplam nüfusun yüzde 8,7’sini oluşturan 65 yaş ve üzeri kesimin, 2080 yılına gelindiğinde yüzde 25,6’ya ulaşacağı öngörülmektedir. Bu artış, nicel bir değişimden daha çok toplumun taşıyıcı dengelerinde köklü bir kırılmayı ifade etmektedir. Nüfus piramidinin tabanı daralırken üst kısmının genişlemesi, ekonomik ve sosyal sistemler üzerinde kalıcı etkiler üretmektedir.
Bu demografik sarsıntının en belirgin yansımalarından biri, sosyal güvenlik sisteminde ortaya çıkacaktır. Çalışan nüfus ile emekli nüfus arasındaki denge bozuldukça, her bir çalışanın omuzladığı yük ağırlaşacaktır. Prim gelirleri ile emeklilik ödemeleri ve sağlık harcamaları arasındaki uyum zayıfladığında, sistemin mali sürdürülebilirliği tartışmalı hâle gelmektedir. Bu durum, bütçe dengelerini olduğu kadar kuşaklar arası adalet anlayışını da doğrudan etkilemektedir.
Genç nüfusun daralmasının etkileri, sosyal güvenlik hesaplarıyla sınırlı değildir. Ülkenin üretim gücü, rekabet kapasitesi ve yenilik üretme kabiliyeti de bu gelişmeden doğrudan etkilenmektedir. Gençler, istihdam piyasasının bir unsuru, ekonomik canlılığın ve teknolojik atılımın temel kaynağıdır. Bu kaynağın zayıflaması, büyüme hızının düşmesine, yeni alanlara uyumun gecikmesine ve üretim yapısının hantallaşmasına yol açma riski taşımaktadır.
Kültürel süreklilik açısından bakıldığında da benzer bir kırılganlık ortaya çıkmaktadır. Aile yapısındaki zayıflama ve kuşaklar arasındaki bağların gevşemesi, değer aktarımını güçleştirmektedir. Ortak hafıza, gelenekler ve sosyal dayanışma pratikleri, aile üzerinden taşınan unsurlar olarak önemini korumaktadır. Aile zeminindeki çözülme arttıkça, bu aktarım kanalları da giderek daralmaktadır.
Tüm bu veriler, karşı karşıya olunan tablonun çok katmanlı bir kriz alanı oluşturduğunu göstermektedir. Sorunları tespit etmek, elbette gerekli bir ilk adımdır; ancak tek başına yeterli değildir. Asıl mesele, nüfus yapısı, aile düzeni, çalışma hayatı ve sosyal politikalar arasında yeniden uyum sağlayacak kapsamlı bir yaklaşım geliştirebilmektir. Bugün çözümü ertelenen her temel sorun, gelecekteki toplumun karşısına daha büyük ve telafisi zor maliyetler olarak çıkacaktır.
Sonuç
Türkiye, nüfus artış hızındaki gerileme, geçim baskısı altında yön arayan gençler, aile anlayışındaki dönüşüm ve bu gelişmelerin uzun vadede doğuracağı sosyal güvenlik riskleriyle birlikte çok yönlü bir sınavdan geçmektedir. Ortaya çıkan tablo, umutsuzluk üretmek için değil, gecikmeden harekete geçilmesi gereken bir durumu açık biçimde ortaya koymak için önem taşımaktadır. Sorunlar, geçici veya kısa vadeli müdahalelerle çözülebilecek türden değildir; kalıcı çözümler, planlı, uzun vadeli ve kapsamlı bir yaklaşımı zorunlu kılmaktadır.
Resmî değerlendirmeler, ileriye dönük bir yol haritası oluşturmanın mümkün olduğunu göstermektedir. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı raporlarında vurgulandığı üzere, nüfus ve aile alanında izlenecek politikaların birbirinden kopuk değil, uyumlu ve destekleyici olması gerekmektedir. Çalışma hayatı ile aile sorumluluklarını karşı karşıya getiren mevcut yapı, sürdürülebilir bir düzen üretmemektedir.
Yaşlı nüfusun artışıyla birlikte bakım ihtiyacının büyümesi, sosyal politika alanında yeni araçlara duyulan ihtiyacı da artırmaktadır. Uzun süreli bakım sigortası gibi modeller, yalnızca mali bir düzenleme olarak görülmemeli; aile üzerindeki yükü dengeleyen ve kamu hizmetlerini tamamlayan bir güvence sistemi olarak ele alınmalıdır. Bu tür düzenlemeler, yaşlılık dönemini belirsizlikten çıkararak daha öngörülebilir bir zemine oturtma potansiyeline sahiptir.
Gençlerin istihdam ve barınma sorunları ise bu yol haritasının merkezinde yer almak zorundadır. Güvencesiz çalışma biçimlerinin yaygınlaşması ve konut maliyetlerindeki artış, gençlerin gelecek planlarını sürekli ertelemesine yol açmaktadır. Kalıcı istihdam imkânları, meslekî geçişleri destekleyen programlar ve erişilebilir konut politikaları, genç kuşakların önünü açacak temel araçlar arasında bulunmaktadır. Bu alanlarda atılacak her somut adım, aile kurma kararlarını da doğrudan etkileyecek bir güven ortamı oluşturacaktır.
Türkiye’nin bulunduğu bu kritik eşikte, nüfus ve aile politikalarının eski kalıplarla yürütülmesi mümkün görünmemektedir. Kamu alanında geniş katılımla şekillenecek yeni bir uzlaşma, devletin yanı sıra üniversitelerin, sivil yapıların ve düşünce çevrelerinin katkısıyla inşâ edilmelidir. Gerçekçi, veriye dayalı ve uzun vadeli bir bakış açısı benimsenmediği sürece, bugünün sorunları yarının daha ağır yükleri hâline gelecektir. Bu nedenle mesele, tercihler arasında bir seçimden çok, gecikmeden yön tayin etme meselesi olarak ele alınmalıdır.
--------------------
Kaynakça
Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. (2025). Aile Politikalarında Çifte Hedef Paradoksu: Türkiye’de Kadın İstihdamı ve Doğurganlık İlişkisi Üzerine Bir Analiz (2020-2024). Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18 (Aile Yılı Özel Sayısı).
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (t.y.). Evlilik Öncesi Eğitimi - Eğitici Kitabı. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Yayınları.
Aksoy, H. H. (2012). Tarihin tekerleğini geriye sürmek. Eleştirel Pedagoji, 21, 28-39.
Kaplan, A. (2021). Türkiye’de Aile Yapısında ve Kültüründe Yakın Gelecekte Önem Kazanacak Gelişmelerin Değerlendirilmesi. Uluslararası Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 1(2), 69-81.
Kırdar, G. M., Dayıoğlu Tayfur, M., & Koç, İ. (2009). Türkiye'de Zorunlu Eğitimin Eğitim Çıktıları, Evlenme Yaşı ve Doğurganlık Üzerindeki Etkisi.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2023). Sosyal Güvenlik Sisteminin Sürdürülebilirliği Özel İhtisas Komisyonu Raporu. Strateji ve Bütçe Başkanlığı.
TÜİK. (2018). Nüfus Projeksiyonları, 2018-2080. Türkiye İstatistik Kurumu.
TÜİK. (2025a). İstatistiklerle Kadın, 2024. Türkiye İstatistik Kurumu.
TÜİK. (2025b). Evlenme ve Boşanma İstatistikleri, 2024. Türkiye İstatistik Kurumu.
TÜİK. (2025c). Doğum İstatistikleri, 2024. Türkiye İstatistik Kurumu.
Türkiye Aile Yapısı Araştırması (TAYA). (2016).
Türkiye Aile Yapısı Araştırması (TAYA). (2021).
Yüksektepe, İ., & Akbaş, E. (2023). Evlilik Öncesi Eğitimin Önemi. Nosyon, 12, 109-121.
