MİMESİS, kelime anlamıyla “öykünme” veya “yansıtma” olarak konu edilir. Sanat felsefesi ve estetik alanında sanatın temsil ve ifade boyutlarını anlamak için kullanılan kritik bir kavramdır. Mimesis, sanatın doğayı, insanları veya toplumsal yapıları taklit etmesi mânâsına gelir. 

Antik Yunan felsefesinden günümüze kadar ulaşan bu kavram, özellikle Platon ve Aristoteles gibi büyük düşünürler tarafından estetik ve sanat anlayışlarının temel öğelerinden birisi olarak vurgulanır. 

Platon, “güzel” anlamına da gelen “iyi” ideasını varlıkların en tepesine konumlandırır. Matematiksel ve fiziksel nesneler daha sonra yer alır. Bu nesneler dünyası, bir taklit (mimesis) olarak görülür. Sanat, gerçekliğin bir yansımasıdır; ancak bu yansıma, en yüksek gerçeklik olan idealar dünyasını değil, yalnızca duyularımızla algılayabildiğimiz gölgeler gibi yüzeysel bir kopyayı temsil eder. Sanatçıların ve şairlerin gerçeği kopya etmeleri, Platon’a göre, toplumu yanlış değerlere yönlendirebilir, insanları yanıltabilir, gerçek bilgi ve erdemden uzaklaştırabilir. 

Bu nedenle Platon, “Devlet” adlı eserinde ideal bir devletin sanata nasıl yaklaşması gerektiğini tartışır. Özellikle Homeros’un şiirleri ve dramatik eserleri, Platon tarafından eleştirilir. Çünkü bu eserler, kahramanlık ve erdem gibi yüksek idealleri çarpıtarak insanları kötü davranışlara özendirebilir. İlyada ve Odysseia gibi eserlerdeki tanrılar ve kahramanlar, insanları simüle eder ve onların hatalı davranışlarını mükemmelleştirir. Platon’a göre bu tür eserler, toplumsal düzene zarar verir. İnsanları yanıltıcı bir şekilde “taklit” ederek, doğru düşünceleri ve davranışları güçlendirmez. 

Platon’un bu bakış açısı, toplumun nasıl şekillendiğine, doğruya ve ideaya yönelmekten çok, yanlış ve yanıltıcı kopyalarla sürüklendiğine işaret eder. Sanat, insanların yalnızca duyusal hazlarına hitap eder ve bu da onların gerçek bilgiye ulaşmalarını engeller. Ona göre, gerçek bilgiye ulaşmanın yolu, mimesisin ötesine geçmek ve ideaların peşinden gitmektir. Fiziksel dünyada gördüğümüz her şey bir şekilde “güzeldir”; ancak bu güzellik, ideal bir güzellik formunun yansımasıdır. Bu form, tüm güzelliklerin özüdür ve bu gerçek güzellik, duyusal algıların ötesinde, soyut bir düzlemde varlık bulur. Güzellik, ruhsal ve düşünsel bir kavrayıştır. Gerçeklik ise, duyularla algıladığımız dünyadan çok daha derindir. Bu nedenle Platon, ideal toplumda sanatın yerini kısıtlı tutmayı savunur.

Platon, mimesisi olumsuz bir biçimde değerlendirirken, Aristo, olumlu bir hâle getirir. Sanatı, gerçekliğin derinliklerini anlamaya yönelik bir araç olarak kullanmayı tercih eder. Poetika adlı eserinde, tragedyanın doğasını analiz ederken mimesis kavramına önemli bir yer ayırır; sanatın insan doğasını taklit etmek, insan deneyimlerini anlamak ve duygusal tepkiler yaratmak gibi önemli işlevleri olduğunu savunur. Mimesis, sadece dış dünyayı kopyalamak değil, onu daha derin bir biçimde sunmak, dönüştürmek ve izleyiciye bir estetik deneyimi sağlamak amacını taşır.

Aristoteles’in tragedya hakkındaki en ünlü görüşlerinden biri, sanatın izleyicilerde arınma duygusunu harekete geçirme (catharsis) amacının bulunmasıdır. Catharsis, tragedyanın izleyicilerde korku ve merhamet gibi güçlü duyguları uyandırarak, izleyicinin duygusal bir hafifleme ve ruhsal bir iyileşme yaşamasına olanak tanır.

Aristoteles, sanatın yalnızca estetik bir değer taşımadığını, aynı zamanda ahlâkî ve eğitici bir işlevi olduğunu da savunur. Sanat, insanları ahlâkî yönden eğitmek için bir araç olabilir. Özellikle tragedya, insan karakterinin erdemleri ve kusurları üzerine düşünmeye ilham verir. Aristoteles’e göre sanat, bireylerin karakterlerini ve toplumun değerlerini yansıtan bir ifade biçimidir.

Aristoteles’in mimesis anlayışı, sanatın bir tür bilgi arayışı ve gerçekliği anlamaya yönelik bir çaba olduğuna işaret eder. Bu bakımdan, sanatçının amacı sadece dışsal bir taklit yapmak değil, aynı zamanda doğanın, insanın ve toplumun katmanlarını aralamaktır. Manadan uzak, sığ bir kopyalamadan ziyade, alt metni bulunan ve birtakım değerler barındıran kreatif bir süreçtir.

Aristoteles, sanatın doğaya yakın olduğunu düşünür. Doğa, ona göre insanın anlamaya çalıştığı gerçekliği oluşturur ve sanat, bu gerçekliği taklit ederek insanın doğayı anlamasına katkı sağlar. Ancak sanat, doğayı yalnızca olduğu gibi kopyalamaz, aynı zamanda ona bir anlam ve düzen verir. Aristoteles’in bu görüşü, Platoncu sanat anlayışından ayrılır. Platon, sanatın yalnızca doğanın ve gerçekliğin yanıltıcı bir kopyası olduğunu savunurken, Aristoteles, sanatın gerçeklikten daha az değerli olmadığına, hatta gerçekliği daha derinlemesine yansıttığına inanır. Yöneldiği nesne açısından, Aristo’nun sanatı iyi ve kötü olarak ayırması, günümüze kadar gelen iyi ve kötü karakterlerin oluşmasına yol açmıştır. Bu ayrıştırma tragedya ve komedya arasındaki farklılığı oluşturmaktadır. 

Rönesans felsefesinde, sanat ve mimesis olguları üzerine daha derin düşünceler geliştirilmiş, realizm anlayışına evrilmiştir. Bu dönemde, Platon ve Aristoteles’in sanat hakkındaki görüşleri üzerinden yeni bir yorumlama evresi başlamıştır. Rönesans düşünürleri, sanatın sadece taklitten ibaret olmadığını, aynı zamanda insanın yaratıcı gücünü ve estetik değerini ortaya koyan bir ifade biçimi olduğunu savunmuşlardır. Bu dönemdeki sanatçılar, doğayı ve insan figürünü olabildiğince gerçekçi bir şekilde taklit etmeye çalışmışlardır. Rönesans sanatının önde gelen isimlerinden biri olan Leonardo da Vinci, mimesis kuramını bir bilimsel yaklaşım ve gözlemle birleştiren sanatçılardan biridir. Da Vinci, doğayı dikkatlice gözlemleyerek ve anatomi gibi bilimsel alanlarla derinlemesine ilgilenerek resimlerinde “gerçekçi” bir taklit tasarlamayı amaçlamıştır. Sanatçılar, doğanın doğruluğunu anlamak ve bu doğruluğu sanatsal üretimlerinde yansıtmak için anatomi, perspektif ve ışık gibi bilimsel ilkeleri kullanmışlardır.

Modern ve toplumcu gerçekçilik gibi akımlar ise, mimesisi toplumsal gerçekliklerin yansıması ve eleştirisi olarak ele alır. Modernizm, sanatın yalnızca doğayı taklit etmekle sınırlı kalmaması gerektiğini, sanatın derin bir anlam ve özgün ifade biçimi taşıması gerektiğini savunur. Bu dönemde, sanatçılar doğayı taklit etmek yerine, soyut düşünmeyi, içsel duyguları, kişisel deneyimleri ve hayâl gücünü öne çıkarmışlardır. Örneğin, Kübizmgibi akımlar, geleneksel anlamda mimesis fikrini sorgulamış ve gerçekliğin çeşitli yönlerini farklı perspektiflerden yansıtarak, doğrudan bir kopyalama anlayışından uzaklaşmıştır.

Toplumcu gerçekçilik, Marxist bir estetik akımdır. Bu yaklaşımda, sanatçılar toplumsal yapıları, sınıf ilişkilerini ve halkın gerçek yaşamını doğru bir şekilde yansıtmak zorundadır. Georg Lukacs ve Georgi Plehanov gibi düşünürler, mimesisi sadece bireysel bir yansıma olarak değil, tarihin ve sınıf mücadelesinin doğru bir şekilde yansıtılması gerektiğini savunurlar. Hatta bu gereklilik, sanatçının toplumsal bir sorumluluğudur. Sanat, yalnızca estetik bir zevk verme amacını taşımamalı, aynı zamanda toplumun sınıfsal yapısını, tarihsel dinamiklerini ve sosyal direnişini yansıtmalıdır. 

Günümüzde ise mimesis, doğrudan bir gerçekliği taklit etme anlayışından sıyrılır, daha geniş bir çerçevede insanın dünyayı anlaması ve temsil etmesiyle ilişkilendirilir. Sanatçılar, toplumsal normları, kültürel kodları ve tarihi olayları yeniden şekillendirerek, toplumsal ve kültürel eleştirilerde bulunurlar. Fotoğraf, dijital sanat ve video yerleştirme gibi medyalar, mimesisin modern yorumlarını sunar. Burada gerçeklik yalnızca kopyalanmakla kalmaz, aynı zamanda dönüştürülür ve izleyiciye taze bir bakış açısıyla sunulur. Sosyal medya üzerinden insanlar, başkalarının yaşamlarını, davranışlarını ve estetik anlayışlarını taklit ederek ya da kendi yaşamlarını sergileyerek bir tür mimesis pratiği gerçekleştiriyorlar. Bu durum, mimesisin günlük yaşamın her alanına yayılmaya başladığını gösteriyor.