Mikro tehlike

Mikroplastikler boyutları nedeniyle vücudumuza solunum, sindirim sistemi ve cilt teması ile üç temel yoldan girebiliyor. Son araştırmalar gösteriyor ki nefes aldığımız havada bulunan mikroplastikler akciğerlerimize ulaşıp oradan da kan dolaşımına geçerek vücudumuzun en kritik organlarına kadar taşınabilmektedir.

ÇAĞIN getirdiği birçok yeniliğin ve çeşitliliğin birçok da yan etki ortaya çıkarmasına şaşmamak gerek. Mikroplastik kavramı da bunlardan birisi ve ben buna şöyle bakıyorum: Çağın getirdiklerinin zararlı posası. Başka zararlı çıktılar da var elbet, bunlardan bazıları şunlardır: Hava kirliliği, doğanın dengesinin bozulması, yok olan hayvan ve bitki türleri, bozulan kültür ve diller, dijital kirlilik, sanal dünya ve benzeri…

Mikroplastik terimi, ilk olarak 1968 yılında ABD Hava Kuvvetleri Malzeme Laboratuvarı tarafından yayınlanan bir raporda kullanılmıştır. Söz konusu raporda mikroplastik, yüksek gerilimlere maruz bırakılan plastik materyallerdeki deformasyon sonucu oluşan parçacıkları tanımlamak amacıyla kullanılmıştır. 1972’de ilk kez Sargasso denizi yüzey suyunda çok sayıda yüzen küçük plastik partiküllerinin bulunduğunun rapor edilmesiyle dünya ilk kez su ortamında mikro boyutlarda plastik parçacıkların bulunduğundan haberdar olmuştur. 2004 yılında ise bu küçük parçacıklar mikroplastik olarak tanımlanmıştır. Daha sonra Steering Committee of the National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) Marine Debris Program tarafından 5 milimetreden küçük boyuttaki plastikler mikroplastik olarak kabul edilmiştir. 

Mikroplastikler, genellikle plastik endüstrisi tarafından kozmetikte, kişisel bakım ürünlerinde, temizlik maddelerinde ve kumlama makinalarında kullanılmak üzere kasıtlı olarak üretilen küçük daire biçiminde mikro boncuklardır. Diğer mikroplastik çeşitleri ise daha büyük plastik ürünler yapmak için eritilmek ve kalıplanmak amacıyla plastik endüstrisi tarafından üretilen endüstriyel hammaddelerdir. Bir diğeri ise giysileri üretmek için kullanılan sentetik liflerdir. Tüm bu mikroplastikler, rüzgâr veya şehirlerin atık suları yoluyla hem tatlı sulara hem de deniz ortamına taşınırlar. Mikroplastikler, onlarca yıldır yaygın kullanım sonucu denizlerin her katmanında yaygın hâle gelmişlerdir.

Mikroplastik kavramının teknik tanımına kısaca yer verdikten sonra hayatımıza verdiği zararlara geçmeden önce plastiğe dönüşen bir hayat için “neler yapabiliriz” kısmına geçmek istiyorum. Böylece almamız gereken tedbirleri görüp oradan yola çıkarak zararlarına geçmek istiyorum.

Tek kullanımlık plastiklerin azaltılması: Plastik bardak, çatal ve tabak gibi yoğun kullanıma sahip ürünler gerçekten inanılmaz boyutlarda bir nüfusa sahip. Kullanım olarak her ne kadar kolaylık sağlasalar da alternatif seçeneklerle bu kullanım sınırlandırılmalı. Bu anlamda geri dönüşüm mekanizmalarının daha geniş alanlarda daha etkin olması sağlanmalı. Ayrıca doğaya zarar vermeyen ve çabuk çözülebilen maddelerde üretim yapılması teşvik edilip yaygınlaştırılmalıdır.

Geri dönüşüm: Atık toplama sistemleri zamanla gelişip daha geniş bir alanı kapsasa da süreçlerin yavaş ilerlemesi ve bu alandaki teknolojik ve bürokratik gelişmelerin sınırlı kalması plastik zararlarının önüne geçmede süreci yavaşlatmaktadır.

Doğa dostu malzeme üretimi: Yapabileceğimiz en güzel yatırım bu yönde olacaktır bence. Doğayla, kimya ve biyolojiyle iş birliği yapıp hem sağlığımıza hem çevremize karşı sorumluluğumuzu yerine getirmeli ve sağlıklı ürünler geliştirmeliyiz. 

Araştırmaların desteklenmesi: Bilim acilen daha etkin rol almalı. Araştırma alanı ve teşvik kapsamı bütün dünyayı kapsamalı. Nihayetinde dünya hepimizin dünyası. Özellikle plastiğe alternatif ürün geliştirilmesi ve mevcut mikroplastik tehlikesine karşı yeni tedbirler geliştirilmesi noktasında akademik ve özel sektör araştırma merkezleri desteklenmelidir. 

Farkındalık çalışmaları: Ulusal ve uluslararası etkinlik ve faaliyetler ile bireysel ve toplumsal bilinçlenme sağlanmalıdır. Sonuç olarak üretim ve tüketim davranışlarındaki olumlu gelişmeler daha hızlı sonuçlar verecektir.

Yapılması gerekenlere kısaca değindikten sonra biraz ayrıntılara girelim: Doğa dostu, estetik ve sağlıklı üretim konusunda sürekli sınıfta kalıyoruz. Gerek yapı olsun gerek araç olsun gerekse de ürettiğimiz sayısız şeyde sürdürülebilirliği, sağlığı ve çevre ile uyumda dengeyi sağlayamıyoruz. Örneğin, kutu gibi estetikten uzak ve zamanın çok çabuk yıprattığı sıvası pul pul dökülen apartmanlarla doldurduk şehirleri. Önce evimizi, çalıştığımız yerleri, sokaklarımızı, sonra da koca okyanusları plastiğe boğduk. Sağlıksız giysiler içinde hasta hasta dolaşırken, insanın insana yapabileceği başka ters ve saçma ne olabilir derken sıra yediğimiz ve içtiğimiz şeylere geldi. Doğal olanı bozup genetikle oynayıp zararlı gıda üretmenin, bu gıdalarla içimizdeki sağlığı bozmaya, bağışıklık sistemlerimizi sabote etmeye çalışmanın, enerjimizi ve yaşam süremizi kısaltmaya çabalamamızın amacını kim anlayabilir ki?

Dile kolay insan sigarayı da icat etti. Kutusunun üzerinde zehir yazan bir ürünü kullanan insan mantığı daha nerelere yelken açacak, merak ediyorum. Plastik bana göre sigaradan sonraki en zararlı ürünlerden birisi. Tabii nereden bilecektik, hayatımızın her alanında kendine yer bulan bu plastiklerin gün gelip yok olamadığını... Yok olamayan bu malzemenin parçalandığını ve parçalanamayacak kadar ufak hâle geldiğinde bedenimize, oradan kanımıza geçecek yollar bulacağını... Bu dehşet bir şey, içimde mikroplastik denen şeylerin yol aldığını düşünmek moralimi bozuyor. Mikroplastikler besin zinciri aracılığıyla bitkiler ve hayvanlar yoluyla insanlara kadar ulaşmakta, su, toprak, hava ve hatta yağmurda bile yer almaktadır. Bilinçsiz plastik kullanımı, her geçen yıl bu tehdidi büyütmektedir.

Beynimize kadar ulaşabiliyorlar

Mikroplastikler boyutları nedeniyle vücudumuza solunum, sindirim sistemi ve cilt teması ile üç temel yoldan girebiliyor. Son araştırmalar gösteriyor ki nefes aldığımız havada bulunan mikroplastikler akciğerlerimize ulaşıp oradan da kan dolaşımına geçerek vücudumuzun en kritik organlarına kadar taşınabilmektedir. Ayrıca yine aynı araştırmalar, boyutu 100 µm’den küçük olan mikroplastiklerin vücuttaki bariyerleri geçerek karaciğer, böbrek ve hatta beyin dokusunda biriktiğini ortaya koymaktadır. 2023 yılında yapılan bir çalışmada, otopsi yapılan insan bedenlerinden alınan organ örneklerinde mikroplastikler tespit edilmiştir. Sonuçlara göre beyindeki mikroplastik miktarı karaciğer ve böbrekten 7 ila 30 kat daha fazladır. Bu durum, alzheimer ve demans gibi hastalıkların artışında rol oynamaları yönündeki endişeleri artırmaktadır.



Okyanusa her yıl yaklaşık on beş milyon ton plastik girdiği belirtilmektedir, bu da balıklar ve diğer deniz ürünleriyle mikroplastiklerin sofralarımıza kadar ulaştığı anlamına gelmektedir.


Anne sütünde ve yeni doğan bebeklerde mikroplastikler

Mikroplastiklerin anne sütüne de geçebildiği belirtilmektedir. Bu partiküllerin plasentadan geçerek anne karnındaki bebeklere bile ulaştığı ve onların gelişimini olumsuz etkilediği öne sürülmektedir. Bu bulgular, özellikle anne sağlığı ve bebeklerin uzun vadeli gelişimi açısından ciddi endişelere neden olmaktadır.

Mikroplastikler yalnızca kendi yapıları nedeniyle değil, içerdikleri zararlı kimyasal maddeler ve taşıdıkları çevresel kirleticiler nedeniyle de bir sağlık riski oluşturmaktadır. Bu partiküller, toksik kimyasalları bünyelerinde barındırmakta ve ağır metaller, zararlı virüsler ve bakterileri üzerinde toparlayarak bu zararlı maddelerin vücudumuza girmesini kolaylaştırmaktadır.

Yapılan hayvan deneylerinde de mikroplastiğin olumsuz etkileri açıkça görülmüştür. Mikroplastiklere maruz kalan farelerde sinir sistemi hastalıkları, bağışıklık sistemi bozuklukları, metabolik rahatsızlıklar (örneğin diyabet), davranış bozuklukları ve üreme sistemi problemleri gözlemlenmiştir. Ayrıca, farelerde mikroplastiklerin serotonini düşürdüğü ve sosyalleşmeyi azalttığı tespit edilmiştir. İnsan sağlığı üzerindeki etkileri ise potansiyel olarak çok daha büyük olabilir ve daha fazla araştırmaya ihtiyaç duyulmaktadır.

Mikroplastikler sadece hava ve su yoluyla değil, tükettiğimiz gıdalara da sızmaktadır. Yapılan çalışmalar, plastik şişelerdeki su, şeker, tuz, süt ve bal gibi besinlerde bile mikroplastikler bulunduğunu göstermektedir. Deniz yüzeyinin yüzde 88’inin plastik atıklarla kaplanmış olduğu tahmin edilmektedir. Okyanusa her yıl yaklaşık on beş milyon ton plastik girdiği belirtilmektedir, bu da balıklar ve diğer deniz ürünleriyle mikroplastiklerin sofralarımıza kadar ulaştığı anlamına gelmektedir. Toprakta bulunan mikroplastiklerin bitki köklerinden dokularına geçtiği ve beslenme zincirine katıldığı da yine bilimsel olarak kanıtlanmıştır. Bu durum, tarım ürünlerinin verimliliğini ve kalitesini ciddi anlamda tehdit etmektedir.

Mikroplastikler, bilim insanları tarafından insanlık için yeni bir tehdit olarak kabul edilmektedir. Başta çevresel kirlenme olmak üzere pek çok sağlık sorununa yol açma potansiyeli olan bu soruna karşı toplumsal önlemler alınması ve bireysel farkındalık gösterilmesi, şüphesiz hayatî önem taşımaktadır. 

Sanayileşmenin, teknolojinin ve nüfusun artışının etkilerinden birisi olan ve hayatımızda yoğun olarak kullanımı bulunan plastiğe tıbbın hastalıklara baktığı gözle bakmanın zamanı gelmiştir. Geç olmadan bu küresel tehdidin önüne geçilmesi gerekmektedir. 

Eskiden suyumuzu musluktan cam bardağımıza doldurduğumuz sudan içerdik. Sağlık nedeni ile musluk suyu kullanımı ciddi oranda düşmüştür. Alternatif olarak depolanmış kaynak suyu tercih edilir olmuş ve bu sektör ciddi anlamda yaygınlaşmıştır. Evlerimizde yaygın olarak kullanılan plastik şişeler ve damacanalar içindeki su, güneş ışığına maruz kalma, uzun süre plastik içinde bekleme, saklama koşulları ve taşıma gibi çeşitli etkenler sırasında mikroplastiğin daha rahat bir şekilde suya karışmasını sağlar. İnsanın insana ettiğine bakar mısın derler yani hani, bizimkisi o mantık işte… Sağlıklı su içmek için plastik içindeki kaynak suyuna sarılmak da böyle bir şey. 

Sağlıklı ürün üretmeyi ve kullanmayı öğrenmemiz gerekiyor. Sağlığımıza biraz daha önem vermeyi, bilinçli üretici ve tüketici olmayı, bilinçli olmayı yeni nesillere aktarmayı önemsememiz gerekiyor. Mikro tehlikeler bir araya geldiğinde makro etkiler oluşturmaktayken bizim uykuda vakit geçirmeye devam etmemiz kabul edilebilir bir şey değil. 

Sadece kendimize ve çevremize karşı değil, dünyamızın tamamına karşı da sorumluyuz. Sorumluluk sahibi olmanın ilk kuralı topluma ve çevreye karşı duyarlı olmaktan geçer. Bu düşüncelerle yazıma son verirken en azından içtiğimiz sulara dikkat etmeyi, mümkünse cam şişe kullanmayı ve çeşitli sebeplerden kullanmak zorunda olduğumuz plastik ürünleri sağlıklı tüketip geri dönüşüme kazandırmayı biraz daha ciddiye almamız gerektiğine tekrar vurgu yapmak istiyorum. Vakit ayırıp okuduğunuz için teşekkür ederim.