YILLAR önce bir öğrencisi, ünlü antropolog Margaret Mead’e ilginç bir soru sorar: “Hocam, sizce insanlık tarihine baktığımızda medeniyetin ilk somut göstergesi, ilk simgesi nedir?” Öğrenci, belki de insanlığın doğayı evcilleştirmesini temsil eden bir balık oltası, suyu hapsetmeye yarayan çamurdan bir vazo veya savunmayı simgeleyen kesici bir taş alet cevabını bekliyordu. Ancak Mead, insanlık tanımını kökten değiştirecek, ezber bozan bir yanıt verdi: “Eski kültürlerde medeniyetin ilk gerçek göstergesi, kırılıp da yeniden iyileşmiş bir kemiktir.”
Doğanın o acımasız ve bakir düzeninde, yani hayvanlar âleminde kemiğin kırılırsa bu senin ölüm fermanındır. Kemiğin kaynayacağı o uzun haftalar boyunca kimse ayakta kalamaz. Vahşi ortamda kendini yırtıcılardan koruyamaz, avlanamaz, hatta nehre inip tek bir damla su bile içemezsin. Ormanın veya bozkırın kanunu nettir: Bacağın kırıksa, tek başına iyileşemeden yem olursun.
İşte tam bu yüzden, arkeolojik bir kazıda bulunan iyileşmiş bir kemik, bize medeniyetin doğuşunu müjdeler. Çünkü o kemiğin kaynaması, bir başkasının varlığına delalettir. Birisi, o çaresiz insanın başında beklemiş, yarasını sarmış, onu tehlikelerden korumuş, avını onunla paylaşmış ve ona su taşımıştır. Biri, kendi hayatta kalma mücadelesinden feragat edip bir başkasına zamanını, emeğini ve şefkatini vermiştir. Medeniyet alet yapmakla değil, başkasının acısına ortak olmakla başlamıştır.
Zor zamanlarda birbirimizin yanında durmak, bir başkasının zayıflığında ona kale olabilmektir medeniyet. İnsanlığın doğaya ve vahşi içgüdülere verdiği en yüce cevaptır bu: “Sen düşersen, ben seni kaldırırım.” Bizler, birimiz iyi olana kadar başında nöbet tutabildiğimiz için bugünlere geldik. Kalpleri tamir etmeyi, kırılan kemikleri sarmayı öğrendiğimiz için insan olduk.
Peki ya bugün? Ekranlarımızın soğuk ışığında izlediğimiz bu dünyada, o ilk medeniyetten geriye ne kaldı? Çok da uzak olmayan coğrafyalarda patlayan bombalar, toz bulutuna dönüşen koca şehirler, el kadar sabilerin gözlerindeki o devâsa korku... Ağlayan anne babalar, yerle bir olmuş evler, soğuk sığınaklar ve sonsuz bir belirsizliğe sürüklenen mülteci kampları... Gerçeğin dezenformasyon denizinde boğulduğu, hiçbir bilgiye güvenemediğimiz ama her acıya canlı yayında tanıklık ettiğimiz tuhaf ve karanlık bir çağda yaşıyoruz. Bunca teknolojiye, gökdelenlere, yapay zekâlara rağmen, insanlık tek pusulamız olması gerekirken nerede kaybetti yönünü? Nerede o bir kemik iyileşsin diye haftalarca nöbet tutan medeniyetimiz? Nedir bu dünyada paylaşılamayan?
İnsanın bu yeryüzündeki misafirliği hepi topu bir göz kırpma kadar kısadır. Bir coğrafyada açarsın gözlerini. Ananın, babanın ten rengi neyse, doğduğun toprağın dili neyse, hangi dine inanıyor ya da inanmıyorsa onunla şekillenirsin. Peki, hiç seçmediğimiz bu kimliklere bakarak birbirimizi isimlendirmek, ötekileştirmek ve düşman bellemek; şu kısacık dünya misafirliğini birbirimize zehir etmek, biz güya medenî insanlara yakışır mı? Başka birinin yaşam hakkını gasp ederek inşâ edilen bir uygarlık, gerçekten medenî sayılabilir mi?
Kemiği, kalbi, ruhu ve en önemlisi insanı yok sayan hiçbir düzeni medenî kabul etmiyorum. Savaşların yok ettiği hayatların, yıkılan hayallerin ve kırılan kalplerin yarasını sarmak belki de yüzyıllarımızı alacak. Ama eğer gerçekten medeniysek, o mağara devrindeki atamız gibi yapmalıyız: Savaşları durdurmalı, yaralı olanın başında durmalı ve iyileşene kadar oradan ayrılmamalıyız. Çünkü insanlık, bir başkasının acısını duyabildiğin kadar gerçektir.



