İhtiyaç duyduğumuzda yanımızda kaç kişi var?

Bize iyi gelen insan, zor zamanlarımızda ihtiyaç duyduğumuz desteği gerektiğinde bize sunabilen kişidir: Dinler. Yargılamaz. Gerektiğinde sessiz kalabilir. Her şeyi kendi deneyimleriyle kıyaslamaz. Sınırlarımıza saygı gösterir. Bizi kendisine bağımlı hâle getirmez.

BELKİ bu soru normal zamanda aklımıza hiç gelmez. Çevremiz kalabalıktır, telefon rehberimiz isimlerle doludur. Sosyal medyada yüzlerce belki binlerce insanla bağlantımız var zannediyoruz. Hele makam sahibi, tanınan veya geniş bir çevreye sahip biriyseniz arayanınız da soranınız da çok olabilir. Gün içinde telefonunuz susmaz; gelen mesajlar, planlanan toplantılar, ayaküstü sohbetler, zamanın nasıl geçtiğini fark etmezsiniz. Böyle zamanda insan kendini pek yalnız hissetmez. Ya da herkesin yardımına koşan biriyseniz... Gece gündüz fark etmez, aranan kişisinizdir. Birilerinin derdini dinler, birilerinin işine yetişir, ihtiyaç olduğunda herkesin yanında olursunuz. Peki, bu soruyu ne zaman sorarız? 

Bizi çok mutlu eden bir haber aldığımızda, “Bu haberi kim duysa benim kadar sevinir?” diye düşünürüz. Telefonu elimize alıp arayacağımız kişiyi buluruz. Belki de o kişiyi aramadan yüzümüzde tebessüm belirir. Bazen de hayat hiç beklemediğimiz bir anda zorlaşır. Bu maddî bir sıkıntı olabilir, bir hastalık haberi, iş kaybı, bir ilişkinin bitişi, önemli bir karar arifesinde, gece herkes uyurken aynı düşünce zihnimizde dönüp durur.

İşte o zaman zihnimizde sorular belirir: Kimin kapısını çalsam? Kimin yanına gittiğimde kendimi açıklamak zorunda kalmam? Kim beni yargılamadan gerçekten dinler? Kim hemen akıl vermek yerine önce yanımda durur? Ve belki en önemlisi, kimin yardımını kabul edersem kendimi borçlu hissetmem?

İşte insanın çevresindeki kalabalık ile hayatında gerçekten yanında olan insanların sayısı arasındaki fark, en çok böyle zamanlarda ortaya çıkar. Çünkü sıradan bir günde yüzlerce kişiyle iletişim hâlinde olabiliriz. Fakat hayatımızda bazı anlar vardır ki bize bütün o kalabalığın içinden yalnızca birkaç kişiyi hatırlatır. Bazen bir sevincimizi paylaşmak için. Bazen bir derdimizi anlatmak için. Bazen de hiçbir şey söylemeden sadece yanımızda birinin olmasını istediğimiz için. 

Peki, bütün bunların psikolojide karşılığı var mı? Evet! Psikolojide ihtiyaç duyduğumuz bu güce, güvene “sosyal destek” diyoruz. (APA) Psikoloji Sözlüğü’nde sosyal destek, bireyin stres ve güçlüklerle başa çıkmalarına yardımcı olmak amacıyla başkaları tarafından sağlanan yardım ve rahatlık olarak tanımlanmaktadır. Bu destek duygusal, pratik ve maddî yardımların yanı sıra bireyin kendisini değerli, kabul edilmiş ve anlaşılmış hissetmesini sağlayan sosyal kaynakları da kapsamaktadır. Seymour B. Sarason sosyal desteği, “Bizi önemsediklerini, değer verdiklerini ve sevdiklerini bildiğimiz, güvenebileceğimiz insanların varlığı veya mevcudiyeti” olarak tanımlamıştır (Sarason, 1983). Bu doğrultuda sosyal destek, bireyin stresli yaşam olayları ve günlük yaşamın güçlükleriyle başa çıkmasını kolaylaştıran; aile, arkadaşlar, akranlar ve topluluk gibi sosyal çevrelerden sağlanan duygusal, bilgisel, maddî ve pratik yardımların bir bütünü olarak ele alınabilir.

Kamarck, Manuck ve Jennings’in 1990 yılında laboratuvar ortamında gerçekleştirdikleri bir çalışmada, otuz dokuz üniversite öğrencisi kadından stres oluşturabilecek bazı görevleri tamamlamaları istendi. Katılımcılardan bir kısmı bu görevleri tek başına gerçekleştirirken, bir kısmının yanında bir arkadaşı bulundu. Araştırmanın sonucunda, yanında arkadaşı bulunan katılımcıların stres sırasında gösterdikleri kalp atışı tepkisinin, görevleri tek başına gerçekleştiren katılımcılara kıyasla daha düşük olduğu görüldü. Bazen yanımızdaki insanın özel bir şey yapmasına gerek yoktur. Bize tavsiye vermiyor, sorunlarımızı çözmüyor, hatta belki bizimle hiç konuşmadan sadece yanımızda duruyor olabilir. Araştırmanın bize söylediği: Bazen birinin yanımızda olması, yaşadığımız stresin bedenimizdeki karşılığını bile değiştirebilir. Araştırma, sosyal desteğin stres tepkisi üzerindeki olası etkisine dikkat çekiyor.

Bu yüzden yardım istemekten çekinmeyin. Bazen ihtiyacımız olan şey bir çözüm değil, yalnız olmadığımızı hissetmek olabilir. Unutmayalım, yardım almak kadar yardım etmek de insanî değerlerimizi ortaya çıkarır. Birinin yükünü tamamen ortadan kaldıramasak bile, o yükü taşırken yanında olabiliriz. Belki de bazen yapabileceğimiz en değerli şey, sadece “Buradayım” diyebilmektir.

İnsan neden sosyal desteğe ihtiyaç duyar?

Yeni doğan bir bebeği düşünün: Hayatta kalabilmesi için anne babasının bakımına, ilgisine ve sevgisine ihtiyacı vardır. Bebeğin yalnızca beslenmeye değil; dokunulmaya, görülmeye ve güvende hissetmeye ihtiyacı vardır. Büyüdükçe bu ihtiyaçlarımız değişse de tamamen ortadan kalkmaz. Anlamlı, doyumlu, mutlu bir hayat için de bir diğer insanın varlığına gereksinim duyarız. 

Peki, sosyal destek ruh sağlığımız kadar fiziksel sağlığımız için de koruyucu bir etkiye sahip olabilir mi? Pennsylvania’da bulunan ve 1800’lü yılların sonunda İtalya’dan göç etmiş ailelerin yaşadığı Roseto, kendi hâlinde küçük bir kasabaydı. 1961 yılında Dr. Steward Wolf, bu bölgede çalışan meslektaşı ile sohbet ederken, bu kasabada altmış beş yaş civarı hiç kimsenin kalp hastası olmadığını ve kalp krizi nedeniyle ölümün çok nadir olduğunu öğrendi. Bu bilgi Dr. Wolf’u çok şaşırttı çünkü o dönemde kalp hastalığı Amerika’da çok yaygındı.

Dr. Wolf bölgeyi incelemeye karar vererek bir araştırma grubu oluşturdu ve bölgenin sağlık kayıtları ile ölüm raporlarını incelemeye başladı.1935-1944 yılları arası komşu kasabada kalp krizi sayısı yetmiş dokuz iken Roseto’da bu sayı yalnızca dokuzdu. 1955-1961 yılları arasındaki verilere göre, Roseto’da kırk yedi yaş altında hiç kimse kalp krizinden ölmemişti.

Araştırmacıların aklına ilk gelen, genetik avantaj, iyi beslenme, egzersiz gibi faktörler oldu. Genetik avantaja dair herhangi bir kanıt bulunamadı. Roseto halkının civar köylerde yaşayan insanlardan çok farklı beslenmediği, ağır işlerde çalıştığı ve kendi kendine yeten bir topluluk olduğu görüldü. Peki, bu insanları ayrıcalıklı kılan neydi? 

Araştırmacılar Roseto halkını gözlemlemeye devam ettiler. Bu süreçte dikkatleri çeken şey, ne kadar birbirlerine bağlı ve sosyal ilişkileri güçlü bir topluluk olduklarıydı. Akşamları bir yerde toplanıp birlikte sohbet edip zaman geçiriyorlar. Mutluluk ve sıkıntılarını birbirleriyle paylaşıyorlar, birbirlerini dinliyorlar ve destek olmaya çalışıyorlardı. Bu çalışma, sosyal ilişkilerin fiziksel sağlık üzerindeki olası rolünü araştırmacıların dikkatine taşıyan önemli bir örnek oldu. 

İnsanlar doğaları gereği topluluklar hâlinde yaşayan sosyal varlıklardır. Sağlıklı sosyal ilişkiler kurmak ve destekleyici bağlar içinde olmak yalnızca sosyal bir gereksinim değil, ruhsal ve fiziksel sağlığımız açısından da önemli bir ihtiyaçtır. Peki, bize iyi gelen insanları nasıl tanırız?

Bize iyi gelen insanın özellikleri

Sağlıklı bir sosyal destekten söz edebilmek için yalnızca birinin yanımızda olması yeterli değildir. Bize iyi gelen insan, zor zamanlarımızda ihtiyaç duyduğumuz desteği gerektiğinde bize sunabilen kişidir: Dinler. Yargılamaz. Gerektiğinde sessiz kalabilir. Her şeyi kendi deneyimleriyle kıyaslamaz. Sınırlarımıza saygı gösterir. Bizi kendisine bağımlı hâle getirmez. Gerektiğinde profesyonel yardıma yönlendirir. En önemlisi, sağlıklı sosyal destek kişinin özerkliğini yok etmez. 

Hayatınızda sizi gerçekten dinleyen, anlayan ve yanınızda olan insanların çoğalması dileğiyle…