“İLERİDE en çok, güvenilir insana ihtiyaç duyulacak” sözünü, zannediyorum üniversite okurken duyuyordum. Aynı söz, geçen onca zamana rağmen geçerliliğini yitirdi mi? Elbette hayır! Ancak güvenilir insan ihtiyacını belli bir döneme hasretmek de yanlış olur. Aşağı yukarı tüm zamanlarda bu türden bir insana olan ihtiyaç çeşitli şekillerde dillendirilmiştir.
Modern devletler, organizasyonlar, işletmeler iş ve işlemleri ne kadar iyi yapılandırırlarsa yapılandırsınlar, “insan” iyi olmadıktan sonra sorunlar çözülmüyor. “Güvenilir insanı yetiştirdik, artık tamam” da diyemiyoruz. Çünkü insan sürekli olduğu yerde duran bir varlık değil. Hayatın içinde karşılaştığı sınavlarda bir o tarafa bir bu tarafa savrulabilen bir yapısı var. Yani güvendiğimiz dağlara kış gelince karlar yağabiliyor.
Kendi penceremizden ve kendi yaşadıklarımız üzerinden baktığımızda meseleyi daha iyi kavramak mümkün. Yani etrafımızda güvenilir insan ararken “Biz ne kadar güveniliriz?” ya da “Ne zaman kendimize güvenemiyoruz?” sorularını da düşünmemiz gerekiyor. Çünkü güvenilirlik tek başına bir özellik değil, erdemli bir karakterin dışa yansımasıdır. Bu konuyu analiz etmek için ahlâk ve erdemler üzerinden bir pencere açmak istiyorum. Uzun süre “İnsan neden ahlâklı olmak zorunda ki?” sorusuna cevap aradım. Elbette bu soruya verdiğim cevaplar var. Bu konuyla bağlantılı olarak bir ara soyadımın “Erdem” olmasına da takıldım. Hiçbir şeyin tesadüfî olmadığına inanan birisi olarak “Erdem” soyadının da benim için bir anlamı olduğunu, bundan da bir mesaj çıkarmam gerektiğini düşündüm ve erdemin izini sürmeye başladım.
Türkçede kullandığımız ve bildiğimiz “erdem” kelimesinin karşılığı, Arapçada “fazilet”, İngilizcede “virtue” kelimeleriyle ifade ediliyor. Arapçadaki karşılığı Türkçemizde de kullanılıyor: Fazıl, fazlı, fazla, fazilet, fazıla, efdal gibi zaman zaman isim olarak da görebileceğimiz kelimeler “fadl” (fe, dad, lam) kökünden türemiştir. Erdemin karşılığı olan fazilet de üstünlük, iyi sıfatlara sahip olma ve olgunluk anlamlarına gelmektedir. İnsan için erdem, iyiyi, doğruyu ve güzel olanı yapma konusunda bir alışkanlık oluşturmayı, huy edinmeyi ifade eder.
Bu yazıda erdemi açıklarken “mutedil/ ölçülü olma” üzerinden gideceğiz. Aristoteles, aklın belirlediği ve biri aşırılıktan, biri eksiklikten doğan iki kötülük arasında duran orta yer olarak tanımlar erdemi. Erdemsizlik ise (rezilet de diyebiliriz) orta yerden uzaklaşma, bu dengenin kaybı olarak görülebilir. Her erdemin iki karşıtı (ifrat ve tefrit) bulunmaktadır. Bir şeyin fazlalığı (ifrat) da, eksikliği (tefrit) de bizi erdemsizliğe götürür.
İslâm âlimleri (bkz. İbn Miskeveyh, Gazzâlî, Tûsî, Kınalızâde) erdem bahsini açıklarken insanın nefsini harekete geçiren üç güç olduğunu söylerler. Bu güçler şunlardır: Düşünen güç (kuvve-i nâtıka), öfke gücü (kuvve-i gazabiyye) ve arzu gücü (kuvve-i şehviyye). Erdem, bu üç gücün ölçülü bir şekilde çalışmasıyla ortaya çıkar. Düşünen güç “hikmet” erdemiyle, öfke gücü “cesaret” (şecâat) erdemiyle, arzu gücü de “iffet” erdemiyle ilgilidir. Bu üç gücün birbirleriyle uyumu sonunda “adalet” erdemi ortaya çıkar. Şimdi bu erdemleri kısaca açıklayalım.
Hikmet: Düşünen gücün erdemidir. Doğruyu yanlıştan ayırmayı, her şeyin yerini ve ölçüsünü bilmeyi, kavrayışı ifade eder. Hikmetin altında zekâ, hafıza, kavrayış, isabetli düşünme gibi alt erdemlerden bahsedilebilir. Sahip olunan entelektüel yeteneğin hile ve manipülasyon için kullanılması hikmetin ifrat tarafını; doğruyu yanlıştan ayıramamak, cehalet ve ahmaklık da tefrit tarafını oluşturur.
Cesaret: Öfke gücü ile ilgilidir ve onun erdemidir. Korkulması gerekenle gerekmeyeni ayırt etmek, doğru bildiğini savunmak ve öfke anında kendine hâkim olmaktır. Sabır, sebat, yumuşak huyluluk ve vakar bu erdemin parçalarıdır. Gözü kara atılganlık ve ölçüsüz öfke şecâatin ifrat yönünü; korkaklık, pısırıklık ise tefrit yönünü göstermektedir.
İffet: Daha çok bedenî ve maddî arzularla ilgilidir ve arzu gücünün erdemidir. Yeme, içme, sahip olma ve haz alma gibi istekleri makul bir ölçüye bağlamak demektir. Hayâ, kanaat, nezaket gibi erdemler iffet ile ilgilidir. Doyumsuzluk, oburluk, hazcılık, arsızlık gibi kötü huylar iffetin ifrat yönünü; soğukluk, isteksizlik, tembellik ise tefrit yönünü oluşturur.
Adalet: Bu üç gücün erdemlerinin yakalanması ve aralarındaki uyumla ortaya çıkar. Adalet, her şeyin yerli yerinde olmasını ifade eder. Ölçüsü kaçan her şey adaletsizliktir. Adalet erdeminin ifrat tarafında başkasının hakkını gasp etmek, zulmetmek, eziyet etmek bulunurken, tefrit tarafında zulme boyun eğmek, ses çıkarmamak, haksızlık karşısında suskun kalmak yer almaktadır. Gazzâlî, adaletin ifrat ve tefritinin olmadığını, tek zıddının zulüm olduğunu söyler. Belki ifratının başkalarına, tefritinin ise insanın kendisine zulmetmek olduğu şeklinde bir yorum yapabiliriz.
Bu dört erdemi insanın iç dünyası ile ilişkilendirecek olursak, hikmeti zihinle, iffeti arzularla, cesareti iradeyle ve adaleti ise ruhla irtibatlandırabiliriz. Her bir erdemin orta noktasını ölçünün tutturulduğu yer olarak, uçları ise erdemsizlik olarak tasavvur edebiliriz. Meseleye buradan bakılınca erdemsizlik insanın kendi içindeki mekanizmaların (güçlerin) dengesinin kaybolmasıyla ortaya çıkmaktadır. Yani herhangi bir meselede yapılmaması gereken bir şeyi yaptığımızda, yapılması gereken bir şeyi ise yapmadığımızda erdemsizlik ortaya çıkacaktır.
Teorik olarak çerçevelediğimiz bu dört erdem aslında o kadar kapsayıcıdır ki aşağı yukarı yaptığımız ne varsa hepsini kuşatmaktadır. İnsanın önce cesareti, hikmeti, iffeti ve adaleti kendi içinde inşâ etmesi gerekir. Önce kendi korkularına karşı cesaretli, kendi sorularına karşı hikmetli, kendi arzularına karşı iffetli ve kendi içsel motivasyonları karşısında adaletli olması gerekir. Bu içsel erdemler, yöneticiler gibi sosyal olarak başkaları ile daha çok içli dışlı olan kişiler için daha da gereklidir. Erdemli yönetici, başkalarından önce kendini yönetmesi gerektiğini bilir. İç âleminde dengeyi yakalayamayan dışarıda adaleti tesis edemez.
Erdemli bir hayat yolculuğu doğumdan ölüme doğru uzanan çizgide makul, ölçülü, dengeli ve istikrarlı olmayı gerektirir. Ancak hayatın iniş ve çıkışları, iyi ve kötü olaylar, çeşit çeşit insanlarla karşılaşmalar ve para, güç, makam, mevki, şan, şöhret gibi insanın içindeki arzuları kamçılayan sınavlar bu yolculuğun pek de kolay olmadığını bize gösteriyor. Yine de erdemli olmayı ve erdemli kalmayı kişisel ya da sosyal hayatımızda gündemde tutmalıyız. Çünkü ifrat ve tefrit demek savrulma demektir.
Savrulmamanın yolu ise ölçüyü önce kendi içimizde kurmaktan geçer. Güven, erdemin dışa yansıyan yüzüdür; iç dengesini bulmuş bir insan, ister bir aileyi ister bir kurumu yönetsin, çevresine de güven verir. Bu yüzden etrafımızda güvenilir insan ararken işe kendimizden başlamalı; hikmeti, cesareti, iffeti ve adaleti önce kendi iç dünyamızda inşâ etmeliyiz.



