GEÇTİĞİMİZ ay yayımlanan, “Vicdanın en zarif sesi: Hanım” başlıklı inceleme yazım için araştırma yaparken yönetmen ve senarist Halit Refiğ’in, Yıldız Kenter’in hayat verdiği Olcay Hanım karakteri için müzikolog eşi Gülper Refiğ’den, onun kedilerle ve müzikle kurduğu derinlikli bağdan ilham aldığını öğrendim. Gülper Hanım’la tanışmak ve filmin hikâyesini bir kez de ondan dinlemek için büyük bir heyecan duydum. Sapanca’daki evinin yeşillikler içindeki bahçesinde gerçekleştirdiğimiz bu keyifli söyleşide, Hanım’ın ilhamından, yaratım sürecinden, seyirci üzerindeki yoğun etkisi ve yurt dışı film festivallerindeki maceralarından söz ettik.
***

“Kapıdaki çiçekler solar ama Olcay Hanım solmaz, o asıl sevgiliye kavuşmuştur çünkü. Dinimiz, esas doğumun ölümden sonra olduğunu söyler. Bütün dünya, bütün kültürler için ölüm bir sondur ama bizim inancımız ölümün bir başlangıç olduğunu söyler, ne muhteşem bir hakikat!”
Kapıdaki çiçekler solar ama Olcay Hanım solmaz, o asıl sevgiliye kavuşmuştur çünkü
· Halit Refiğ Düşlerden Düşüncelere Söyleşiler kitabında İbrahim Türk’e Hanım filminin hikâyesini anlatırken, “Çok kişisel bir film. Hatta o güne kadar yaptıklarım arasında kişisellik dozu en yüksek olanı”(1) diyor. O tarihlerde buharlı gemilere artık veda edilmesi, kendisinin kaptanlık hayali, annesini rahim kanserinden kaybetmesi, Yıldız Hanım’ın bir araba kazası geçirip ölümle burun buruna gelmesi… Hepsi filmin ruhuna kişisel, gerçekçi dokunuşlar bırakıyor ama en çok da siz… Aslında bütün hikâyenin sizin Kediciklerim kitabınızı okuduktan sonra başladığını söylüyor. Olcay Hanım karakterinin tüm ilhamı, sizin kedilerle ve müzikle kurduğunuz ilişkide saklı. Sizin kişisel tarihinizde Hanım’ın yeri nedir?
Öncelikle, benim kişisel tarihim yok aslında. Benim için hayat HÖ ve HS diye ayrılmış durumda.(2) Ben bu yaşadığımız toprakların, kültürün, tarihimizin, coğrafyamızın büyüklüğünün ve öneminin eşimle evlenene kadar bu kadar farkında değildim. Çok az farkındaydım. Almanya’da eğitim gördüm, döndüğüm zaman “Nasıl oraları bırakıp geldin?” diye herkes çok hayret etti. Sanki Avrupa cennetmiş gibi bir hayal, bir algı var bu topraklarda. Aynı şekilde İslâm’a bakış da öyleydi, gerçek hayatta da filmlerde de kilise gösterilirdi, Hıristiyanlık methedilirdi. Bunların hiçbirinin böyle olmadığını ben Canım’la –Canım diyorum ben, ismini söyleyemiyorum, insan psikolojisi işte– onunla öğrendim. Büyük bir okuldu o.
Hanım filmine gelirsek de, Canım’ın huyudur o, hiç egosu, ben duygusu olmadığı için hep başkasını işaret eder. Mesela, “Ben ulusalcılığı Kemal Tahir’den öğrendim” der, hâlbuki hep kendisinden. Kediciklerim kitabının hikâyesi de şöyleydi: Ben sokakta baktığım kedilerin yaşam mücadelesinden çok etkileniyordum. Hayata nasıl direniyorlar, yaşamlarını nasıl sürdürüyorlar, kar yağıyor, yağmur yağıyor, doğuruyorlar, büyütüyorlar… Onlarla ilgili gözlem ve hatıralarımı bir deftere not alıyordum hep, onların hikâyelerini yazıyordum. Yazar dostlarımız bu defterin kitaplaşması konusunda bir ittifakla ısrar ettiler. Sonra o kitap Vakko’da satılıp tüm geliri Hanım filminde kedilerini gördüğümüz Türkân Hanım’a verildi, Türkân Hanım onunla kedilerin ihtiyaçlarını görüyordu. Burada bir vicdan meselesi vardı ki vicdan kelimesi önemli: Hanım’ın da içinde yer aldığı, Teyzem, İki Yabancı, Karılar Koğuşu, Köpekler Adası filmleri vicdan filmleridir, vicdan sinemasıdır.
Canım’ın ailesi aslında Türkiye’nin ilk sanayici ailelerinden, çok varlıklılar, yalıları Koçlarla yan yana, beraber büyüyorlar. Adada dedesinin konağı var, yalılar, Nişantaşı’nda apartmanlar… Ama Canım hepsini arkasında bıraktı ve iki küçük odada nasıl mutlu yaşanacağını herkese gösterdi. Çok mutlu bir adamdı! Ne Avrupa ne Amerika, bir efendiniz, bir patronunuz olmadığı zaman, hiç kimsenin uşağı değilseniz, çok mutlusunuz bu hayatta, onu gösterdi. O iki küçük odamıza kimler gelirdi; Oğuz Ataylar, Tomris, Turgut Uyarlar… Bir makarna yapardık, hayatın tadını o sohbette, gerçek dostluklarda, kahkahalarda bulurduk.
Hanım, kaybettiklerimize, kaybetmekte olduklarımıza, ölüme bir methiye aslında ve Canım onu tasavvufla ilişkilendirdi. Olcay Hanım’ın merhum eşi film boyunca beyazlar içinde görünür hep, üniforması beyazdır ama son sahnede, Olcay Hanım’ı almaya geldiğinde siyahlar içindedir. Ayşenur’cuğum, filmi biliyorsun yavrucuğum, Olcay Hanım’ın en güzel olduğu sahne hangisidir? Ölümünden sonra Necip Kaptan’ın onu pencereden gördüğü sahne, değil mi? Saçları önüne dökülmüş, ne güzeldir orada! Çünkü o bir ilâhî aşka kavuşma sahnesidir. Kapıdaki çiçekler solar ama Olcay Hanım solmaz, o asıl sevgiliye kavuşmuştur çünkü. Dinimiz, esas doğumun ölümden sonra olduğunu söyler. Bütün dünya, bütün kültürler için ölüm bir sondur ama bizim inancımız ölümün bir başlangıç olduğunu söyler, ne muhteşem bir hakikat! Canım da bunu anlatmak istedi, bu yüzden Hanım bir methiyedir.
· Filmin yine en dokunaklı sahnelerinden biri Necip Kaptan’ın istimbotuyla vedalaşmadan önce Olcay Hanım’ı gezdirdiği “son sefer” sahnesi. Siz de eşinizle ilgili kitabınızdaki “Hanım” bölümünde eşiniz için, “En büyük (belki de tek) hayali, kendisinin kaptan, benim de yolcu olacağım bir vapurla yolculuktu… Sonsuzluğa, bilinmeyene…”(3) diyorsunuz. Bunu okuyunca insan o sahneyi hatırlamadan edemiyor, sanki Necip Kaptan Olcay Hanım’ı değil de, Halit Bey sizi son sefere çıkarmış gibi hissettiriyor... O sahneyi ağlamadan seyretmek çok zor, çünkü seyreden herkese, bir gün sevdiğine veda etmek zorunda kalacağı gerçeğini çok gerçek, çok zarif bir biçimde hatırlatıyor. Sizin için Hanım’ın özel bir sahnesi var mı?
Bütün büyük edebiyat eserlerinde, sinemada, hatta en başta kutsal kitabımız Kur’ân-ı Kerîm’de sembolizmin önemli bir yeri vardır. Şimdi sen sorunca düşünüyorum da, Hanım’ın en özel sahnesi bence, Olcay Hanım’ın siluetinin son sahnede Necip Kaptan’a Hanım’ı işaret eden parmağı… O parmağın, “Mesele ben değilim, bana bakma, kediyi kurtar” demesi… Kediler sudan, yağmurdan nefret ederler. O sahnede sunî yağmur mu kullanılmıştı acaba? Şubat ayında çekim yapılmıştı ve hava buz gibiydi. Kedinin orada kaçmadan, korkmadan öylece “kurtarılmayı” beklemesi olacak iş değil… Hangi kuvvetle bunu yaptı; sanki neye hizmet ettiğini biliyormuş gibi orada Necip Kaptan’ın gelmesini bekledi. Ve kedileri hiç sevmeyen Necip Kaptan geldi, kurtardı onu. Bu sahnede yerli, yabancı herkes ağlıyor yavrucuğum. Bizim eve sinemacı dostlarımız gelirdi, izlerdik birlikte Hanım’ı; hiç unutmuyorum, meşhur İngiliz oyuncu Sir Laurence Olivier vardır, Hamlet filminin yönetmeni ve başrol oyuncusu, onun oğlu Tarquin Olivier ve eşi Zelfa bize gelmişti. Filmin sonunda ceketinin cebinden ipek mendilini çıkarıp sessizce gözyaşlarını silmişti. “Bu film, bizde Channel 5’ta gösterilmesi gereken bir film ama göstermezler” demişti… Bu kadar medenî bir Türkiye’yi, İstanbul’un güzelliğini Adnan Saygun müzikleriyle gözler önüne seren bir filmi yurt dışında göstermezler tabii…
Mesela Hanım, Fransa’da Bastia Film Festivali’nde gösterilmişti. Sami Şekeroğlu anlatmıştı bize, film festivalde gösterildikten sonra ertesi gün sokakta gezerlerken herkes arkalarından “Aniim, aniim…” diye bağırıyormuş, yani “Hanım, Hanım…” diye. Bastia küçük yer tabii, herkes filme, Yıldız Hanım’a bayılmış! Türkiye’den o yıl iki film gitmişti Bastia’ya, şimdi diğer filmin ismini ve yönetmenini söylemeyeceğim ama o film Türkiye’yi Avrupalılara kötü, geri kalmış gösteren bir filmdi. O film ve yönetmeni salonda yuhalanmasına, Hanım ayakta alkışlanmasına rağmen elbette büyük ödülü o filme verdiler çünkü zaten filmler daha gösterime çıkmadan ödüller önceden belirleniyor. Bastia halkı Hanım’ı bu kadar çok sevince, mecburen yeni bir ödül dalı ekleniyor ve Yıldız Kenter’e “En iyi kadın oyuncu” ödülü veriliyor festivalde. Diğer filmin yönetmeni ödül töreninde Canım’ın yanında oturuyor, ödülü açıklanınca salon yuhalamaya başlıyor, bunun üstüne sahneye çıkıp ödülünü almak istemiyor, çekiniyor ama Türkiye’ye döndüklerinde tüm gazeteler o filmin büyük başarısından bahsediyor tabii burada. Ama Yıldız Hanım’ın ödülü dakikalarca ayakta alkışlanıyor salonda, ilâhî adalet elbet tecelli ediyor.

“Kahkahalarla geçti ömrümüz, mutluyduk ama zordu. Son zamanlarında artık kahkaha atmaz olmuştu, “Yorgunum yavrucuğum, çok yorgunum. ‘Yorgun Savaşçı’ benim” diyordu. Çok doğru, çok onurlu yaşadığınız zaman, o hayat yorulmadan olmuyor.”
On dokuz yaşındayken, A. Adnan Saygun’un Yunus Emre Oratoryosu’nu dinlemiş ve güzelliğine vurulmuş
· Kedi meselesinin yanı sıra Olcay Hanım’ın bir piyano öğretmeni olması ve müzikle kurduğu ilişki de ilhamını sizden alıyor. Üstelik jenerikte de adınızı görüyoruz, filmin piyano soloları size ait… Hanım filminin müzikle söylediğine dair siz ne eklemek istersiniz?
Sen çok yaşa, yavrucuğum… Canım’ın Doğan Kardeş’e verdiği bir röportaj var, “Niçin yönetmen oldunuz?” diye soruyorlar, “Düşüncelerimi toplumla paylaşmak için çok güçlü bir arzu duyuyorum” diyor. Nedir, nasıl düşüncelerdir bunlar? O dönemin aydınlarında, sinemacılarında para ve şöhret nereden gelecekse ona göre bir duruş sergilemek, iş yapmak söz konusu… Para ve şöhret için Türkiye geri kalmış, gelişmemiş bir ülke mi gösterilecek, gösterilsin… Hayır, Canım namuslu, dürüst bir adam, bakıyor ki bu gösterilen tablo gerçek değil, yapmaz! Canım’ın “ulusal sinema kavgası” bu gerçekçiliğine dayanıyor. Sanatın her dalına vakıf, çok donanımlı bir adamdı. Bizim İstanbul’daki kiralık evimizden Ankara’ya, Millet Kütüphanesi’ne elli koli kitap taşındı. Sinema, edebiyat, mimari, müzik… Bir hazine biriktirmiş. Müthiş bilgiliydi. Üniversitenin Şehircilik Bölümünde mimarlık öğrencilerine doktora dersi verirdi, öyle bilgiliydi o alanda da. Ve yeri gelmişken şunu da söyleyeyim, bu dersleri de çok cüzi bir ders ücreti karşılığı verirdi, üniversiteden maaş almazdı. Niçin? Hür olabilmek için! Üniversiteden maaş alsa, derslerde hür olamayacak.
Canım on dokuz yaşındayken, A. Adnan Saygun’un Yunus Emre Oratoryosu’nu dinlemiş ve güzelliğine vurulmuş. Ne diyor Yunus, “Sensin Kerîm, sensin Rahîm/ Allah, sana sundum elim”. Muhteşem sözler, muhteşem bir melodi, mutlak aşkın tarifi… “Aman Allah’ım, bu ne güzel iş” diyor. On dokuz yaşında bu güzelliği kavrıyor ve yaptığı filmlerde de bilhassa yer veriyor. Ben Canım’dan başka hiçbir Türk yönetmenin, bizim bestekârlarımıza bu denli yer verdiğini görmedim. Bizim senfonimiz, bizim müziğimiz, bizim kültürümüz vardır onun filmlerinde; Aydan Saygunlar, Cemal Reşit Reyler vardır… Benim Canım’ın Kemal Tahir’le ilişkisinde sanki onu bir mürit gibi gösterdiler ama Kemal Tahir büyük bir edebiyatçıydı ancak Canım’ın bu tasavvufî derinliği, metafiziğe ilgisinin onda hiçbir karşılığı yoktu, çok kavga ederlerdi bu konuda, Kemal Tahir çok kızardı Canım’a. “Olsun, Kemal Tahir gibi büyük kaç yazar var?” derdi, ona, Adnan Saygun’a, Cemal Reşit Rey’e, Sedad Hakkı Eldem’e, hepsine tek başına sahip çıkmaya çalışırdı, hak ettikleri değeri göstermeye gayret ederdi çünkü ulusal sinema fikri böyle bütünlüklü, derinlikli bir fikirdi onun zihninde, mimariden, müzikten, edebiyattan ayrı değildi sinema onun için, hep iç içe, yürümesi, varılması en derin, en yüksek yoldu…
· Benim filmde en sevdiğim yan karakterlerden biri Canan. Canan’ın müzikle kurduğu bağ ve finalde Olcay Hanım’ın tüm Türk bestekârların piyano eserlerini Canan’a bırakması, çok ümitli bir final hissi yaratıyor. Necip Kaptan’ın final sahnesinde ıslak kediyi paltosunun içine alıp evine götürmesi gibi, Canan da o dosyaları kucaklayıp göğsüne bastırarak kadrajdan çıkıyor. Bu filmin kişiselliğinde Canan’ın bir yeri var mıydı?
Vallahi bravo Ayşenur’cuğum… Canım’ın son kitabının ismi Tek Umut Türkiye, onun için tek umut Türkiye idi. Sene 1989-90’lardı, neredeyse kırk sene önce ben bir vapura bindiğimde, gençlerin nelerden söz ettiklerini, kendilerini nasıl ifade ettiklerini gördüğümde, “Pollyanna” gibi bir karakter olmama rağmen şaşırır kalırdım. Olcay Hanım’ın otobüste gençleri dinlediği sahnedeki gibi… Canım bana, “Yavrucuğum, bu filmi senin için yaptım” demişti. O yüzden Canan’ın o eserleri anlaması, kabulü, göğsüne bastırması meselesi çok önemlidir. Benim Canım hiç hoşlanmazdı methedilmekten ama bu sembolleri görmek, okumak önemlidir.
· Bu kadar kişisellik vurgusu yaptık ama filmin senaryosundaki ortak kalem Nezihe Araz’ın da ismini anmamız gerek. Özellikle Poyraz Baba karakterinin, onun tasavvufî derinliğinin Nezihe Hanım’ın kaleminden çıktığını söylüyor Halit Refiğ. Nezihe Hanım’ın projeye dâhil oluş hikâyesi ve esere katkıları nelerdir?
İnsanın başına ne gelirse hırstan, ihtirastan, “ben” kavgasından gelir Ayşenur’cuğum… Canım’da bunların hiçbiri yoktu! Mesela, Kurtar Beni’de yalnızca imamın vaazını yazmıştır Mustafa Kutlu ama jenerikte senaryoda ikisinin de adı geçer. Gurbet Kuşları’nda Orhan Kemal’le, Teyzem filminde Ümit Ünal’la da böyle olmuştur. Hâlbuki Ümit Ünal birkaç ay bizim evimizde kalmıştı o senaryoyu yazdığı süreçte, elinde sadece bir sinopsis vardı. Canım ona Freud, Jung, hepsini en baştan anlattı, yazdıklarını sildi, çizdi, baştan yazdı ama senaryo Ümit Ünal’dır jenerikte. Hatta Ümit Ünal o senaryo ile Milliyet Gazetesi Senaryo Yarışması’nda birincilik ödülü de aldı. Selim İleri, on dokuz, yirmi yaşlarında çok parlak bir gençti, Canım onu desteklemek isterdi, çoğu zaman yazdıklarını aslında baştan yazardı. Bazen “Bunlar senin filmlerin, neden böyle yapıyorsun?” derdim, “Ne olacak yavrucuğum, senaryo parasını bölüşelim, o da kazansın, onun da ismi yazsın, insanlar filmleri senaristleriyle değil, yönetmenleriyle hatırlar” derdi.
Nezihe Hanım da çok değerli bir insandı, dostumuzdu bizim. Oğuz Atay, Nezihe Hanım, çok oturmuşuzdur, sohbetler etmişizdir. Nezihe Hanım’ın da bu filme katkısı sadece senin söylediğin kadardır aslında, kendisi de bir sofi olduğu için aynı zamanda, Poyraz Baba karakterinin tasavvufî diyaloglarını o kaleme almıştı, senaryoda bu sebeple ismi yer alıyor.

Bizim evimizde düşmanlığa, dedikoduya, alaya, aleyhte konuşmaya hiç yer olmadı
· Hanım filminin Chicago Film Festivali’nde gösterimine az bir vakit kala, filmin kopyasının kaybolduğu söylenerek gösterimin yapılamayacağı duyuruluyor. Bu kayıp kopya ve iki sene sonra seyirciyle buluşup Oscar alan Bayan Daisy’nin Şoförü filminin Hanım’la kesişen noktalarını konuşalım mı? Bir başka ortaklık ise Theo Angelopoulos’un Sonsuzluk ve Bir Gün filmi ile. O da Venedik Film Festivali’nden Altın Palmiye ödülü alıyor. Halit Bey’in bu benzerliklerle ilgili düşünceleri nelerdi, sinemada seyrettiğinde ilk tepkisi ne olmuştu?
Heather ve Ed Taylor, 1990’da İstanbul’a geldiklerinde bize de uğramışlardı, o akşam bizde hep birlikte Hanım’ı seyrettik. Sonra onlar Amerika’ya döndü, birkaç ay sonra bir mektup aldık, Hanım’ın etkisinden hâlâ çıkamamışlar, bunun mutlaka Amerikalı seyirciye ulaşması lazım diyorlar… Canım, filmin Amerika’da gösterilmeyeceğinden emin ama ısrar kıyamet bir şekilde ikna ettiler. Konsolosluktan biri geldi, kopyayı aldı, Chicago Film Festivali’ne ulaştırdılar. Biz haber bekliyoruz, ne oldu diye merak ediyoruz, birkaç ay sonra acı bir mektup, filmin kopyası kaybolduğu için gösterimi yapılamamış… Aradan iki sene geçti, o yıl Bruce Beresford’un yönettiği Driving Mrs. Daisy (Bayan Daisy’nin Şoförü) filmi Oscar kazandı. Biz filmi seyredince donduk kaldık. Canım, hiç etkilenmezdi böyle şeylerden, “Say ki kocan Oscar kazandı” diye alaya aldı işi…
Birkaç yıl sonra Tarquin Olivier ve eşi Zelfa, Atatürk projesi için İstanbul’a geleceklerini, filme yönetmen olarak da Bruce Beresford’u seçtiklerini, bizi de Oscarlı yönetmenle tanıştırmak istediklerini söylediler. Bu karşılaşma bizim için merak konusu tabii, başladık bizde yenecek yemek için hazırlıklara… Ancak yemeğe birkaç saat kala Zelfa arayıp Beresford’un çok acil Amerika’ya dönmesi gerektiğini söyleyip buluşmayı iptal etti. Biz inanmadık tabii bu aciliyete. Aradan biraz vakit geçti, Zelfa yine Türkiye’ye geleceklerini, yine Beresford’la görüşeceklerini söyleyip bir yemek planladı. Biz yine tam yemekleri hazırlamaya koyulmuştuk ki yine bir telefon; yönetmen Kumkapı’da içkili gürültülü bir mekânda görüşmek istiyormuş, eve gelmeyecekmiş. Zelfa’ya, Canım’ın içkiden, birbirimizi duyamayacağımız öyle gürültülü ortamlardan hiç hoşlanmadığını söyleyip bu kez daveti biz reddettik. Oscarlı yönetmen de herhalde derin bir nefes almıştır…
Bir diğer büyük şaşkınlığı da Theo Angelopoulos’un Sonsuzluk ve Bir Gün filminde yaşadık. Tıpkı Hanım’daki gibi kanser hastası bir adam (başrolün cinsiyeti değişmiş), çok sevdiği siyah köpeğine (Hanım’da beyaz kediydi) bakacak bir yer arıyor. Çocukların aile mülkünü satmak istemesi, ölen eşinin hayaliyle diyaloglar, sonunda eşe kavuşma… Tüm detaylar aynı. Ama Canım yine hiç aldırmadı, ne kendi bahsetti bu benzerliklerden ne benim bahsetmemi istedi. Bizim evimizde düşmanlığa, dedikoduya, alaya, aleyhte konuşmaya hiç yer olmadı. Hep güzel şeylerden söz ederdik biz.
· Olcay Hanım’ın yalnızlığı ve filmin teması elbette çok dokunaklı ancak bu film Olcay Hanım’a bir methiye aynı zamanda; onun vicdanın sesi oluşuna, değer dünyasına, ahlâkî üstünlüğüne, zarafetine, hanımlığına… Hanım dendiğinde herkesin gözünün önüne Yıldız Kenter geliyor ama siz hakikatte onun aynaya baktığınızda gördüğünüz kişi olduğunu biliyorsunuz. Bir filmin size methiye oluşu nasıl bir his?
Şimdi daha çok Olcay Hanım gibi oldum, onun gibi davranıyorum, benim Canım duru görülü insandı. Biz otuz beş seneyi birlikte geçirdik, “Ay aman ne iyi” diyorlar ama çileli bir otuz beş seneydi aynı zamanda. Hiç yüzünü görmediğin, bilmediğin, çok güçlü bir düşmanla çatışma hâlindesin sürekli. Daha doğrusu, sana düşmanlık ediyorlar. Filmini yaktırıyorlar, kimse gazetelerde senin filmini methedemediği gibi en kötü yönetmen ilan ediliyorsun. Bir tek Nilüfer Kuyaş, Köpekler Adası filmini seyrettikten sonra, “Halit Refiğ, Türkiye’de en çok hakkı yenen yönetmendir” dedi, o kadar. Nilüfer Kuyaş hem NTV’de program yapıyordu hem de Milliyet’in kültür sayfası müdürüydü. Bu açıklamasından sonra ortadan tebahhur etti, NTV’deki programları bitti, Milliyet bitti, roman yazarı oldu.
Ben hiç bizim neden paramız yok diye üzülmedim, ben Canım’ın kendi ülkesinde hak ettiği değeri, kıymeti görememesine üzülüyordum. Bu adama Amerika’da köklü üniversitelerde konferanslar verdiriyorlar, Fransa’dan festivalciler kalkıp ayağına geliyor ama kendi ülkesinde… Hollywood’dan teklif geliyordu, kabul etmiyordu. Ohio Üniversitesi’nden arkadaşı Elliot Staut bu teklifleri kabul etsin diye uğraşıyordu, ettiremiyordu. En son dedi ki, “Tamam bu adam kendisine bir yalı istemiyor, beni de yalıdan etti”. Nasıl diyeceksin, bu adam zaten kendi ailesinin yalısını reddetmiş, öyle onurlu diye, inanmaz, anlamaz ki Amerikalı, “Halit deli herhalde” diye düşünür. “Hollywood’da komedi yapalım, bari bir Kıbrıs filmi yapalım” diyordu Elliot, ona şöyle diyordu; “One day, I want to make a deeply sad movie”.(4) Ve sonra işte Hanım’ı yaptı. Birkaç yıl sonra geldiklerinde Elliot ve eşi bizde kalmıştı, “Aman sakın Hanım’dan bahsetme, Elliot’ın hiç hoşuna gitmez öyle filmler” dedi ama seyrettik yine de. Filmin sonunda Elliot da, eşi de dondu kaldı, “Eyvah!” dedim içimden, “Sahiden beğenmedi galiba…” Sonra ikisi de gözlüklerini çıkarıp hüngür hüngür, sesli sesli ağlamaya başladılar. “Halit, biz çocuk filmi yapıyoruz, sen düşünen insana film yapmışsın” dedi sonra.
Nereden geldik buralara… Size methiye olması diye sormuştun, tabii ki çok güzel bir şey, ömrüm boyunca, yaşarken de yaşadıktan sonra da onur duyacağım bir şey ama kolay bir hayat da yaşamadık biz. Kahkahalarla geçti ömrümüz, mutluyduk ama zordu. Son zamanlarında artık kahkaha atmaz olmuştu, “Yorgunum yavrucuğum, çok yorgunum. ‘Yorgun Savaşçı’ benim” diyordu. Çok doğru, çok onurlu yaşadığınız zaman, o hayat yorulmadan olmuyor.
------------------
Dipnotlar
- İbrahim Türk, Halit Refiğ: Düşlerden Düşüncelere Söyleşiler, (İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2001), s. 371.
- Halit’ten Önce (HÖ), Halit’ten Sonra (HS).
- Gülper Refiğ, Ben Aşkı Doğu’da Tanıdım, Batı’da Ölümü Gördüm: Halit Refiğ, (İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2018), s. 184.
- “Bir gün çok hüzünlü bir film yapmak istiyorum.”



