Evin içindeki cehennem: Uyuşturucu bataklığı

Uyuşturucuyla mücadele, yalnızca zararlı bir maddeyi ortadan kaldırma mücadelesi değildir. İnsanları o maddeye yönelten sebepleri anlamak, bağımlılığın zararlarını önlemek ve bağımlılığa düşenlerin yeniden sağlıklı bir hayat kurmasına yardımcı olmak da bu mücadelenin önemli parçalarıdır.

Bir evladın kaybı, bir ailenin yıkılışı


BİR yakınımın oğlunun uyuşturucu bağımlılığı sebebiyle evini nasıl darmadağın, anne ve babasını nasıl perişan ettiğini dinleyince bu mesele üzerinde düşünme ihtiyacı duydum. Bağımlılık krizlerinde sürekli evdeki eşyaları, televizyonu ve pencereleri parçalayan, öz anne ve babasına düşman gibi saldıran bir evlat… Çaresiz kalan babanın kendi çocuğunu karakola şikâyet etmek zorunda kalması… Daha da düşündürücü olan, kendi yuvasında kendi ailesine böyle bela kesilen aynı kişinin, ağına düştüğü uyuşturucu çetesinin ağabeyinin emrinde kul köle olması, o ağabeyin emriyle tehlikeli eylemlere gözünü kırpmadan karışabilmesiydi…

Bir annenin kendi evladından korkması, bir babanın çaresizlik içinde polisten yardım istemesi ve bir zamanlar sevgi yuvası olan evin, korkunun hüküm sürdüğü bir yere dönüşmesi… Uyuşturucu felaketinin ailelere yaşattığı acılardan yalnızca biri bu. Uyuşturucu, sadece kullanan kişinin bedenine zarar veren bir madde değildir. İnsanın iradesini, aile bağlarını, eğitimini, çalışma hayatını ve geleceğe dair umutlarını da ağır biçimde yaralayabilir. Bu nedenle uyuşturucuyla mücadele, yalnızca bir sağlık veya asayiş meselesi değil; insanı, aileyi ve toplumu koruma meselesidir. Peki, insanlar bu tehlikeli yola neden giriyor? Bağımlılığa sürüklenmeyi önlemek ve bu girdaba düşen insanları yeniden kazanmak için neler yapabiliriz?

Uyuşturucuya giden yol: Sekiz kapı, tek bir tuzak

Hiç kimse genellikle hayatını mahvetmek niyetiyle uyuşturucuya başlamaz. İlk adım merak, arkadaş baskısı, yaşanan sıkıntılardan kaçma veya geçici bir haz arayışıyla atılabilir. Fakat başlangıçta önemsiz görünen bir deneme, bazı insanlarda zamanla ciddi bir bağımlılığa dönüşebilir.

Birinci kapı – Merak ve aşırı özgüven: “Bir defadan bir şey olmaz, kendimi kontrol edebilirim” düşüncesi, tehlikeyi küçümsemeye yol açabilir. Kişi riskin farkında olsa bile bunun kendisini etkilemeyeceğini düşünebilir. İlk kullanım mutlaka bağımlılığa dönüşmez ancak en güvenli tercih hiç başlamamaktır.

İkinci kapı – Arkadaş baskısı ve dışlanma korkusu: Bazı gençler, arkadaş grubundan dışlanmamak veya korkak görünmemek için uyuşturucuyu deneyebilir. Bu nedenle gençlere yalnızca maddenin zararlarını anlatmak yeterli değildir. Baskıya karşı hayır diyebilme, yanlış teklifleri reddetme ve gerektiğinde zararlı ortamlardan uzaklaşma becerileri de kazandırılmalıdır.

Üçüncü kapı – Aile içindeki problemler: Sürekli kavganın, şiddetin, ilgisizliğin veya aşırı baskının yaşandığı bir ortam, bazı gençlerin yanlış çevrelere yönelme riskini artırabilir. Ancak ailevî meseleler, boşanma veya fakirlik, bağımlılığı kaçınılmaz kılmaz. Bağımlılık, farklı kişisel ve çevresel etkenlerin bir araya gelmesiyle gelişebilir.

Dördüncü kapı – Acıdan kaçmak: Yalnızlık, kaygı, depresyon, travmalar, değersizlik hissi ve umutsuzluk bazı insanları uyuşturucuya yöneltebilir. Madde, sıkıntıyı geçici olarak unutturuyor gibi görünse de meselenin asıl nedenini ortadan kaldırmaz; aksine, sağlık, aile ve maddiyatla ilgili yeni sorunlar doğurabilir. Acıyı bastırmak, onu iyileştirmek değildir.

Beşinci kapı – Haz ve heyecan arayışı: Daha fazla eğlenmek, farklı bir deneyim yaşamak veya kendisini daha cesur hissetmek isteyen kişi, uyuşturucuyu bir eğlence aracı olarak görebilir. Geçici hazzı uzun vadeli zararlardan üstün tutmak, tehlikeli kararları kolaylaştırabilir.

Altıncı kapı – Aidiyet ve yalnızlık: İnsan sevilmek, kabul edilmek ve bir yere ait olmak ister. Sağlıklı ilişkiler kuramayan kişi, bu ihtiyacını yanlış arkadaşlıklar içinde karşılamaya çalışabilir. Zamanla uyuşturucu kullanılan çevre, onun kendi sosyal hayatına dönüşebilir ve o ortamdan ayrılmak daha da zorlaşabilir.

Yedinci kapı – Ekonomik ve toplumsal sıkıntılar: İşsizlik, eğitimden kopma, fakirlik, güvensiz çevreler ve geleceğe dair umudun zayıflaması bazı kişiler için risk oluşturabilir. Bununla birlikte bağımlılık, yalnızca belirli bir ekonomik veya toplumsal kesimin meselesi değildir.

Sekizinci kapı – Kolay erişim ve özendirme: Uyuşturucunun kolay bulunması, kullanımın çevrede sıradanlaştırılması ve özendirici içerikler, özellikle gençlerin tehlikeyi küçümsemesine neden olabilir.

Bu sekiz kapının ortak noktası şudur: Uyuşturucuya yönelmek çoğu zaman tek bir sebeple açıklanamaz. Merak, psikolojik sıkıntılar, arkadaş çevresi, aidiyet ihtiyacı ve toplumsal şartlar farklı oranlarda bir araya gelebilir. Bu sebeple mücadele, yalnızca kişiyi suçlamaya değil, riskleri anlamaya ve önlemeye dayanmalıdır.

İlk denemeden bağımlılığa: Başlamak kolay, bırakmak zor

Uyuşturucu kullanmaya başlamakla bağımlı hâle gelmek aynı şey değildir. Bağımlılık geliştikçe kişi maddeyi kontrol etmekte zorlanabilir, aynı etkiyi elde etmek için daha fazlasına ihtiyaç duyabilir veya kullanmadığında bedensel ve ruhsal sıkıntılar yaşayabilir. Zamanla karar verme, davranışları kontrol etme ve günlük hayatı sürdürme becerileri de zarar görebilir. Bu yüzden bağımlılığı yalnızca iradesizlik olarak açıklamak doğru değildir. Bağımlılık biyolojik, psikolojik ve sosyal yönleri bulunan ciddi bir sağlık problemidir. Kişinin sorumluluğunu bütünüyle ortadan kaldırmadan, yaşadığı güçlüğün gerçekliğini kabul etmek gerekir.

Bağımlılıktan kurtulmak her zaman yalnızca “Bir daha kullanmayacağım” demekle mümkün olmaz. Tıbbî değerlendirme, uygun tedavi, psikolojik destek ve uzun süreli sosyal dayanışma gerekebilir. Özellikle muhtevası belirsiz maddeler ve aşırı doz, öldürücü sonuçlara yol açabilir. Bağımlı insanı yalnızca suçlamak yerine tedaviye yönlendirmek gerekir. Anlayış göstermek, yaşananları görmezden gelmek değildir; yardım ederken güvenliği ve sorumluluğu da korumaktır.



Bir anne babanın evladını sevmesi, her davranışına katlanmak veya tehlikeli durumları gizlemek zorunda olduğu anlamına gelmez. Sınır koymak, profesyonel yardım istemek ve güvenliği sağlamak da sevginin gereğidir.


Bir insanın kaybı, bir ailenin yıkılışı

Uyuşturucunun neticeleri çoğu zaman bir kişinin hayatıyla sınırlı kalmaz. Anne babalar evlatlarının ölüm haberini alabilir; aileler borçlar, iş kayıpları, tehditler ve şiddet riskiyle karşı karşıya kalabilir. Gençler eğitimlerinden, arkadaşlarından ve hedeflerinden uzaklaşabilir; para bulma ihtiyacı arttıkça yalan söyleme ve suç teşkil eden davranışlar gibi yeni meseleler ortaya çıkabilir. Ancak uyuşturucu kullanan herkesin şiddet uygulayacağını veya suça karışacağını söylemek de doğru değildir. İnsanların yaşadığı belirtiler ve davranışlar farklılık gösterir. Şiddet, tehdit veya ciddi bir güvenlik riski ortaya çıktığında ise aile üyeleri kendilerini korumalı ve gerekli mercilerden yardım istemelidir. Bir anne babanın evladını sevmesi, her davranışına katlanmak veya tehlikeli durumları gizlemek zorunda olduğu anlamına gelmez. Sınır koymak, profesyonel yardım istemek ve güvenliği sağlamak da sevginin gereğidir.

Bu yalnızca bir asayiş meselesi değildir

Uyuşturucu ticaretiyle, kaçakçılıkla ve organize suç şebekeleriyle mücadele elbette gereklidir. Ancak satıcıları yakalamak tek başına yeterli değildir. İnsanları uyuşturucuya yönelten sebepler ele alınmadığında, talep başka kişiler ve çevreler üzerinden devam edebilir. Bu nedenle mücadele iki temel hedefi birlikte taşımalıdır: Uyuşturucuya erişimi ve ticareti engellemek; insanları uyuşturucuya yönelten riskleri azaltmak.

Ailelerin çocuklarıyla güvene dayalı ilişkiler kurması, okulların gençlerin ruhî ve sosyal ihtiyaçlarına önem vermesi, spor, sanat ve kültür faaliyetlerinin desteklenmesi bu bakımdan değerlidir. İnsan sevilmek, değerli hissetmek, bir yere ait olmak ve yaşadığı sıkıntıları paylaşabilmek ister. Bu ihtiyaçlar karşılanmadığında herkes uyuşturucuya yönelmez fakat bazı kişiler zararlı çevrelerin etkisine daha açık hâle gelebilir. Uyuşturucuyla mücadele, insanı yalnızca yaptığı hatayla tanımlamamak ve meselelerin altında yatan sebepleri de görebilmektir.

Aileler ne yapmalı?

Çocukları korumak için: Uyuşturucunun zararları, yaşlarına uygun, açık ve abartısız bir dille anlatılmalıdır. Çocuklar yalnızca konuşulan değil, gerçekten dinlenen bireyler olmalıdır. Arkadaş baskısına karşı hayır diyebilme becerileri desteklenmeli; sağlıklı sosyal faaliyetlere katılmaları sağlanmalı ve kaygı, yalnızlık veya belirgin davranış değişiklikleri fark edildiğinde gereken destek geciktirilmemelidir. İçe kapanma, arkadaş değiştirme veya ders başarısının düşmesi tek başına uyuşturucu kullanıldığını göstermez. Bunlar, gerektiğinde dikkatle değerlendirilmesi gereken işaretlerdir.

Uyuşturucu kullanmaya başlamış bir yakına yardım etmek için: Suçlayıcı ve aşağılayıcı ifadelerden kaçınılmalıdır. “Bizi mahvettin” veya “Artık sen bizim evladımız değilsin” gibi sözler, kişinin içine kapanmasına ve yardım istemekte zorlanmasına neden olabilir. Ancak problemi inkâr etmek veya her davranışı hoş görmek de doğru değildir.

Aile, profesyonel yardım aramalı ve gerektiğinde kendisi de danışmanlık desteği almalıdır. Şiddet veya tehdit varsa güvenlik öncelikli olmalı; acil tehlikede kolluk kuvvetlerinden ve sağlık hizmetlerinden yardım istenmelidir.

İyileşme zaman alabilir ve yeniden kullanım riski bulunabilir. Böyle bir durumda umutsuzluğa kapılmak yerine tedavi ekibiyle birlikte hareket edilmelidir. Bir annenin evladını kurtarmak için yardım istemesi, onu terk ettiği anlamına gelmez. Bazen sevgi, çaresizce beklemek yerine doğru yardıma ulaşmak için harekete geçmektir.

Devletin ve toplumun sorumluluğu

Uyuşturucuyla etkili mücadele, birbirini tamamlayan çalışmalar gerektirir:

Arzla mücadele: Üretim, kaçakçılık, dağıtım ve organize suç şebekeleri engellenmeli, gençlerin uyuşturucuya erişimi zorlaştırılmalıdır.

Önleyici eğitim: Gençlere akran baskısıyla baş etme, duygularını tanıma, mesele çözme ve yardım isteme becerileri kazandırılmalıdır.

Aile desteği: Ebeveyn eğitimleri, aile danışmanlığı ve çocuk koruma hizmetleri güçlendirilmelidir.

Tedaviye erişim: Bağımlılığı olan insanların damgalanma korkusu yaşamadan uygun tıbbî ve psikolojik desteğe ulaşması sağlanmalıdır.

Tedavi sonrası destek: İyileşen kişilerin eğitimlerine, iş hayatına ve sağlıklı sosyal ilişkilere dönmeleri kolaylaştırılmalıdır.

Toplumsal dayanışma: Bağımlılıktan kurtulmaya çalışan insanlar geçmişleriyle damgalanmamalı; sorumluluk almaları ve yeniden topluma katılmaları desteklenmelidir.

Sonuçların değerlendirilmesi: Başarı yalnızca ele geçirilen uyuşturucu miktarıyla değil, önlenen kullanımlarla, tedaviye erişimle ve iyileşmenin sürdürülebilmesiyle de ölçülmelidir. Asıl başarı, yalnızca uyuşturucuyu ele geçirmek değil; insanların bu maddelerden uzak tutulması ve bağımlılığa düşenlerin sağlıklı bir hayat kurabilmesidir.

Dinî eğitimin rolü: Korkutmak değil, şuur kazandırmak

Uyuşturucuyla mücadelede insanın manevî ve ahlâkî ihtiyaçları da göz ardı edilmemelidir. Sağlıklı bir dinî eğitim, hayatın anlamını kavramaya, mesuliyet hissini geliştirmeye ve zararlı alışkanlıklara karşı şuur kazanmaya yardımcı olabilir. İnsana yalnızca “Bu haramdır, yapma” demek her zaman yeterli değildir. Yasağın hikmeti, aklın ve bedenin korunması, iradenin doğru kullanılması ve sıkıntılar karşısında sağlıklı yolların aranması da anlatılmalıdır. Kur’ân-ı Kerîm’de, “(...) Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın...” (Bakara Sûresi, 2/195) buyrulur. Bu ayet, insanın kendisini tehlikeye sürüklememesi gerektiğini hatırlatan temel bir ölçüdür.

Manevî eğitim, hayatın anlamını kavrama, nefsi terbiye etme, sabır ve ümit, şükür ve kanaat, şefkat ve dayanışma gibi değerleri güçlendirir. İnsana geçici hazlar uğruna kalıcı zararları göze almamayı, sıkıntılar karşısında yardım istemekten utanmamayı ve zor zamanlarda yeniden ayağa kalkmayı öğretir. Mesela, birçok cezaevinde okunmasıyla, birçok katilin karıncaya ayak basmaz hâle gelmesine vesile olan Risale-i Nûr’da ele alınan insanın mahiyeti ve kabiliyetleri, ene ve irade, nefis terbiyesi, marifetullah, şükür ve kanaat, sabır, ubudiyet, uhuvvet ve tesanüd bahisleri de bu açıdan değerlendirilebilir. Bu kavramlar, insanın kendisini tanımasına, iradesini doğru kullanmasına, hayatına anlam kazandırmasına ve sağlıklı sosyal bağlar kurmasına yardımcı olan düşünceleri anlamak açısından önemli bir rehberlik sunar. Ancak bağımlılığı yalnızca iman zayıflığına veya iradesizliğe bağlamak yanlıştır. Bağımlılık biyolojik, psikolojik ve sosyal yönleri olan ciddi bir sağlık problemidir. İbadet, tövbe ve manevî destek verilirken tıbbî ve psikolojik tedavi de dışlanmamalıdır

Korku, baskı ve suçluluk üzerine kurulu bir dinî eğitim, insanları yaşadıkları sıkıntıları gizlemeye de itebilir. Dinî eğitimin amacı yalnızca yanlışın adını öğretmek değil; insana doğruyu seçebilecek bir şuur, irade ve sorumluluk kazandırmaktır. Manevî destek, bilimsel tedaviyle çatışmak yerine onu tamamlamalıdır.

Çıkış yolu: İnsanı yeniden kazanmak

Uyuşturucuyla mücadele, yalnızca zararlı bir maddeyi ortadan kaldırma mücadelesi değildir. İnsanları o maddeye yönelten sebepleri anlamak, bağımlılığın zararlarını önlemek ve bağımlılığa düşenlerin yeniden sağlıklı bir hayat kurmasına yardımcı olmak da bu mücadelenin parçasıdır.

Devlet uyuşturucu ticaretini engellemeli ve tedavi hizmetlerini güçlendirmelidir. Okullar gençlerin bilgi, irade ve sosyal becerilerini desteklemelidir. Aileler sevgi ve güven ortamı kurmaya çalışmalı, mesele ortaya çıktığında profesyonel yardım istemekten çekinmemelidir. Sağlık sistemi tedavi sonrasında da desteği sürdürmeli, toplum ise iyileşmeye çalışan insanları damgalamak yerine yeniden hayata katılmalarını kolaylaştırmalıdır.

Her insan da kendisini korumak için “Bir defadan bir şey olmaz” düşüncesine kapılmamak, baskı karşısında hayır diyebilmek, uyuşturucu kullanılan ortamlardan uzak durmak ve sıkıntılarını zararlı maddelerle bastırmak yerine gerektiğinde yardım istemek gibi temel kararlar alabilir. Çünkü yardım istemek zayıflık değil, tehlikeyi fark edip doğru adımı atabilmektir.

Unutmayalım: Bir evladın bağımlılığa düşmesi, hayatının sona erdiği anlamına gelmez. İyileşme mümkün olabilir, bunun için doğru tedaviye, sabra, güvenli sınırlara ve sürekli desteğe ihtiyaç duyulabilir. Bir gencin kaybettiği hedeflerine yeniden yönelmesi, bir annenin evladıyla güven içinde yaşayabilmesi ve bir babanın ailesiyle sağlıklı bağlar kurabilmesi mümkündür. Her hikâyenin sonu aynı olmak zorunda değildir.

Uyuşturucuyla mücadele, insanı yalnızca zehirli bir maddeden uzaklaştırmak değil; aklını, iradesini, sağlığını, ailesini ve hayatın anlamını yeniden kazanmasına yardımcı olmaktır. Çünkü insanı yalnızca bir yasakla koruyamazsınız. Ona kendisini neden koruması gerektiğini anlatmalı, iradesini güçlendirmeli, sıkıntıları karşısında sağlıklı yollar göstermeli ve düştüğünde yeniden ayağa kalkabilmesi için elinden tutmalısınız. Bir insanı yeniden kazanmak, bazen bir aileye huzuru, bir anneye umudu, bir babaya güveni ve bir gence geleceğini yeniden kazandırmaktır.