SOSYAL medyanın rüzgârıyla yalnızca iletişim araçlarımız değil; kelimelerimiz, birbirimize bakışımız ve tahammül sınırlarımız da değişiyor. Ekranlar arasındaki mesafe uzadıkça, karşımızdaki kişinin incinebilir bir insan olduğunu ne kadar çabuk unutuyoruz?

Bazen bir kahve fincanının kenarında, bazen otobüs penceresinden akıp giden sokak lambalarının loş ışığında, bazen de gecenin sessizliğinde avucumuzda tuttuğumuz ekranlara dalıyoruz. Yüz yüze gelsek sesimizin titrer, kelimelerimizin boğazımızda düğümlenir gibi olacağı nice cümleyi parmaklarımızın ucundaki küçük tuşlara dokunarak saniyeler içinde ekranlara savuruyoruz. Ekranın arkasındaki o görünmez mesafe, insana tuhaf bir cesaret, daha doğru bir ifadeyle “korunaklı bir dokunulmazlık hissi” veriyor. Karşımızdakinin soluğunu duymadığımız, yüzünün çizgilerini, gözlerindeki yorgunluğu ya da tebessümü görmediğimiz anlarda, kelimeler de kendi ağırlığından sıyrılıyor; hafifliyor, inceliyor ve zaman zaman keskin birer silaha dönüşüyor.

Bir toplumsal ayna olarak dil

Oysa kelimeler yalnızca zihnimizden dökülen nötr ses yığınları değil. Sosyolojik ve felsefî düzlemde dil, bir toplumsal aidiyet ve tahakküm alanı olduğu kadar, birlikte yaşama iradesinin de kurucu zeminidir. Bir toplumun dili, o toplumun ötekine nasıl baktığının, dünyayı hangi kategoriler üzerinden idrak ettiğinin en sadık aynasıdır. Bugün, dijital alanın gürültülü koridorlarında yankılanan seslere baktığımızda, bu aynanın bazı yerlerinden çatlamaya başladığını, yansıttığı sûretin ise giderek sertleştiğini görüyoruz. Soru yalnızca nasıl konuştuğumuz değil; asıl mesele, modern bireyin görünürlük yarışı içinde birbirine bakışının ve birlikte yaşama ahlâkının bu dille birlikte nasıl bir dönüşüme uğradığıdır.

Dijital ağların hayatımıza getirdiği pratik kolaylıkları, coğrafî sınırları aşan köprüleri, bilgiye erişimdeki hızı ya da marjinal seslerin duyulabilme imkânını yok sayamıyoruz. Lakin bu muazzam iletişim imkânı, hızın kutsandığı ve derinliğin bir külfet olarak görüldüğü yeni bir zihniyet iklimini görünmeyen yapısal bir bedel olarak beraberinde getiriyor.

Hızın kıskacında düşünce ve hakikat

Hız ile düşünce arasında kadim ve uzlaşmaz bir gerilim var. Düşünce emek istiyor; durmayı, demlenmeyi, kavramın etrafında sessizce dolaşmayı, eksilmeyi ve çoğalmayı göze almayı gerektiriyor. Hızlı akış ise modern bireye durma lüksü tanımıyor. Birkaç saniye içinde tüketilen imajlar, satır araları okunmadan geçilen argümanlar ve anlık reaksiyonlar üzerine kurulan bir dijital evrende fikirler de demlenemiyor. Derinliğini yitiren düşünce, yerini hızla etiketlere ve keskin yargılara bırakıyor. İnsanlar artık uzun uzadıya analizler üretmek yerine, karşısındakini tek bir kavramla ya da kaba bir kategorizasyonla özetlemeyi yeğliyor. Bu durum kaçınılmaz olarak dil ile ahlâk arasındaki bağı zedeliyor. Klasik düşüncede kelime, yalnızca bir aktarım aracı değil, aynı zamanda edep, ölçü ve sorumluluk alanıdır. “Sözün bittiği yer” tabiri, kelimelerin tükendiği bir acziyeti işaret ettiği kadar, söyleyecek sözün terazisinin tartamayacağı kadar büyük bir ağırlık kazandığı anı da simgeliyor. Bugün ise sözün bittiği değil, her şeyin mutlak bir hoyratlıkla söylenebildiği, hiçbir sınırın ve hiçbir inceliğin kıymetinin kalmadığı kanaatini yaygınlaştıran bir kültür havzasındayız. Beğeni, etkileşim ve viral olma arzusu gibi sanal motivasyonlar dili daha gürültülü, daha iddialı ve nihayetinde daha kaba kılmak için sürekli bir baskı uyguluyor. Sakin bir tonla kurulmuş hakiki bir cümle, dijital meydanın uğultusu içinde kaybolup giderken, öfkeyi körükleyen, alayı ve küçümsemeyi merkeze alan üslup anında karşılık buluyor.

Dijital dünyanın yankı odaları ve merhametin donması

Hakaretin ve alayın sıradanlaşması, yalnızca bireysel bir nezaketsizlik olarak okunamıyor; bu, aklın ve toplumsal bağışıklık sisteminin zedelenmesidir. Birini küçümsemek, onunla alay etmek ya da bir hatası üzerinden bütün varlığını silmek, dijital kültürün neşeli bir oyununa dönüştüğünde, merhamet duygusu da yavaş yavaş aramızdan çekiliyor. Çünkü merhamet, ötekinin acısını duyabilmek, onun da zayıflıkları, yanılmaları ve incinebilir yönleri olduğunu ontolojik bir gerçeklik olarak kabul etmekle başlıyor. Ekranlar arkasında karşımızdaki insanı bir et, kemik ve ruhtan ibaret bir canlı olarak değil, yalnızca ekrandan ibaret bir profil, geçici bir fikir veya hedef tahtası olarak gördüğümüzde merhametin o yumuşak iklimi de kaçınılmaz olarak donmaya başlıyor.

Bir fikre itiraz etmek başka, o fikrin sahibini aşağılamak başka şeydir. Bir davranışı yanlış bulmak başka, o davranışı yapan insanı değersizleştirmek başkadır. Dijital platformların algoritmik yapısı, bireye ilgi alanları doğrultusunda içerikler sunarak zaman zaman onu kendisine benzeyen seslerin yoğun olduğu yankı odalarına hapsedebiliyor. Bu alanın dışından gelen en ufak bir ses, entelektüel bir zenginlik olarak değil, doğrudan bir varoluşsal tehdit olarak algılanıyor. Karşıtlık, tartışmayı ve anlamaya çalışmayı besleyen bir unsur olmaktan çıkarak kamplaşmayı besleyen bir düşmanlık parantezine dönüşüyor. “Haklı çıkmak”, anlamaktan ve hakikati aramaktan çok daha kıymetli hâle geliyor. Oysa hakiki bir diyalog, karşısındakini ikna etmekle değil, en azından onun neden öyle düşündüğünü kavrama gayretiyle anlam kazanıyor. Dinlemek, konuşmaktan çok daha büyük bir cesaret ve sabır istiyor. Bugün ise en çok yokluğunu çektiğimiz erdem, tam da bu dinleme sabrıdır.

Karşımızdakinin soluğunu duymadığımız, yüzünün çizgilerini, gözlerindeki yorgunluğu ya da tebessümü görmediğimiz anlarda, kelimeler de kendi ağırlığından sıyrılıyor; hafifliyor, inceliyor ve zaman zaman keskin birer silaha dönüşüyor.

Genç zihinler ve yeni nesil iletişim iklimi

Bu dil ve iletişim ikliminden en çok etkilenenlerin başında ise çocuklarımız ve gençlerimiz geliyor. Bugün bir çocuk, yalnızca sınıfın içinde öğretmenin aktardığı kurallarla değil, elindeki telefon ekranının sunduğu sonsuz ve denetimsiz dille de terbiye oluyor. Yetişkinlerin birbirine karşı sergilediği hoyratlığı, en keskin öfkeleri, en acımasız linçleri ve alayı her gün soluyan bir nesil, bu dili kendi sosyalleşme süreçlerinin doğal bir parçası hâline getiriyor. Okulda karşılaştığımız bazı akran zorbalığı biçimlerinin dilinde, dijital dünyada normalleşen kaba mizahın ve küçümseme kültürünün izlerini görmek mümkün oluyor. Çocuklar gördüklerini taklit ediyor, duydukları tonu içselleştiriyor.

Burada aileye, okula ve öğretmene düşen sorumluluk, sadece ekran süresini sınırlamaktan ibaret sığ bir teknik tedbirin çok ötesindedir. Öğretmen, bugün yalnızca müfredatı aktaran kişi değil; aynı zamanda genç zihinlere kelimelerin nasıl birer ahlâkî sorumluluk taşıdığını, anlaşmazlıklar karşısında nasıl sakin kalınabileceğini, farklı düşüncelere nasıl saygı duyulabileceğini gösteren en somut rol modeldir. Bu nedenle okul güvenliği yalnızca kapıda başlayan ve sınıfın duvarlarıyla sınırlanan fizikî bir güvenlik meselesi değildir. Çocuğun kendisini ifade ederken aşağılanmadığı, hata yaptığında dışlanmadığı, farklı düşündüğünde susturulmadığı bir iletişim iklimi de okul güvenliğinin ayrılmaz bir parçasıdır. Lakin bütün bu yükü yalnızca öğretmenlerin veya ailelerin omuzlarına yıkarak meseleyi çözemiyoruz. Bu, hepimizin içinde soluk aldığı havayı yeniden temizlemeyi gerektiren toplumsal bir ödevdir.

Yeni bir ahlâkî refleks: Dijital nezaket

Öyleyse ne yapacağız? Sosyal medyayı ve teknolojiyi bütünüyle reddetmek, geçmişin nostaljik hayallerine sığınmak ne mümkündür ne de anlamlı. Dünyanın akışını geri çeviremiyoruz fakat bu akışın içinde kendi insanî vasıflarımızı, nezaketimizi ve dilimizin zarafetini koruyabiliyoruz.

Bunun yolu, dijital nezaket adını verebileceğimiz yeni bir ahlâkî refleks geliştirmekten geçiyor. Klavyede bir şeyler yazmadan önce durup kendimize sormayı denemek bir başlangıç olabiliyor: “Bu cümleyi bu insanın yüzüne bakarak söyleyebilir miyim?” Eleştiri ile hakareti birbirinden ayırmak, her düşünen zihni bir düşman olarak değil, insanlık ailesinin bir parçası olarak görebilmek... Sosyal medyada her öfke dalgasına, her kışkırtmaya cevap vermek zorunda olmadığını bilmek, bazen sessiz kalmanın en güçlü duruş olduğunu fark etmek... Belki de bazen en olgun cevap yazmamak, en güçlü tepki hakaret etmemektir. 

İnsan hangi dilde konuşuyorsa, o evin içinde öyle yaşıyor. Sert, kırıcı, öfkeli ve dışlayıcı bir dille örülen kamusal alan, içinde barınanları da zamanla huzursuz ve tedirgin ediyor. Nezaket, ölçülülük, dinleme gayreti ve merhamet ekseninde kurulmuş bir dil iklimi ise yalnızca bireysel ilişkilerimizi değil, toplumsal barışımızı da yeniden tesis ediyor.

Unutmayalım ki teknoloji değişebiliyor, iletişim araçları şekil değiştirebiliyor, kelimeler yeni mecralarda yeni biçimler kazanabiliyor. Fakat insanın anlaşılma, saygı görme, incinmeme ve merhametle kuşatılma ihtiyacı hiçbir zaman değişmiyor. Çünkü ekranın öte tarafında yalnızca bir kullanıcı adı yok: Bir insan var.