DAM yöntemi hakkında özet bilgi ve DAM yönteminin kavramları

DAM yöntemi, metnin anlamsal boyutuna yönelerek iletisini çözmeyi amaçlaması yönünden geleneksel metin çözümleme yöntemlerine benzemektedir. Bu yöntemde metinlerin çözümlenmesinde temel düşünce alanı, yardımcı düşünce alanı, birleşik düşünce alanı ve düşünce birimleri önem taşır. Bu yöntemle amaçlanan, şiirdeki ince ve derin mânâların ölçülebilir hâle getirilmesidir (Yalap, 2015: 181). DAM yönteminin temel kavramlarını kısaca şu şekilde açıklayabiliriz: DAM yönteminde “temel düşünce alanı” (TDA) metnin iletisini borçlu olduğu alandır. Metin asıl iletisi olan TDA için kurulur (Avşar, 2009: 13). Avşar’a göre bir metinde temel düşünce alan ya da alanlarının ifade ettiği anlam ve anlamların ayrıntılı ve sağlam bir şekilde kavranması için “yardımcı düşünce alanlarına” (YDA) ihtiyaç duyulur. Buna göre yorumcunun temel düşünce merkezli akıl yürütmesi, onda gizlenen anlamları sezip bulması ve yeni manalar keşfetmesi yardımcı düşünce alanları sayesinde mümkün olur (Avşar, 2009: 14). Diğer taraftan Avşar’a göre bir metinde gerek temel gerekse yardımcı düşünce alanları her zaman yalın şekilde bulunmaz. Bu noktada en az iki ayrı düşünce alanını meydana getiren kelimeler birleşik düşünce alanı (BDA) olarak karşımıza çıkar. Düşünce alanlarının edebî metinlerde kendilerini daha çok parçaları vasıtasıyla gösterdiğini söyleyen Avşar, bu düşünce parçalarını “düşünce birimi” (DB) olarak adlandırır (Avşar, 2009: 14). Avşar’a göre bazı düşünce birimleri birkaç düşünce alanını işaret edebilir. Bu durum birleşik düşünce birimi (BDB) olarak tanımlanır. Bazen edebî metinlerde yer alan düşünce alanları birbirine çok yakın olabilir. Genellikle beyit ve dörtlük esasına dayanan, az sözle çok şey anlatmayı amaçlayan bu tarz metinlere düşünce alanı “yoğun dokulu metinler” (YDM) adı verilir. Bunun aksine edebî metinlerde temel ve yardımcı düşünce alanları birbirine uzaksa düşünce alanı “seyrek dokulu metinler” (SDM) meydana çıkar (Avşar, 2009: 15). Metni okuyup inceleyen yorumcu, metindeki temel ve yardımcı düşünce alanlarını belirlemelidir. Daha sonra yorumcu, temel düşünce alanının hangi temel düşünce ve hangi yardımcı düşünce alanından sonra geleceğini belirlemek ve yorumu o taslak üzerine oturtmak zorundadır. Yapılması zorunlu olan bu taslağa “değerlendirme dizgesi” (DD) adı verilir (Avşar, 2009: 15). Değerlendirme dizgesi sayesinde sınırını çizdiğimiz ve alanını belirlediğimiz “yorumlama alanı” (YA) yorumcunun güç ve kabiliyetini sergilemesi bakımından önemlidir (Avşar, 2009: 15). Yorumcunun yorum alanının dışına çıkması ise “yorum sapması” olarak adlandırılır (Avşar, 2009: 15). 

Bu çalışmada Revânî Divânı’ndaki 269’uncu gazel, yukarıda hakkında bilgi verilen Düşünce Alanı Merkezli Metin Çözümleme Yöntemi’yle açıklanmaya çalışılacaktır.

269 

Sâkî yine sunduñ gibi şol câm-ı vefadan/ Kim çarha girer ay ile gün zevk u safâdan 

Meyl itse nola atına bindükçe baña yâr/ Şâh-ı gül-i terdür k’egilür bâd-ı sabâdan 

Ben varamadum mescide mey-hâneye gitdüm/ Bi’llâh bizi anda unutma sûfi du’âdan 

Sanma anı sayd idebilür her kara gözli/ Göñlüm kuşı ey dost uçupdur o yuvadan 

Tesbîh ü riyâyı baña ‘arî eyleme zâhid/ Göñlüm çü kesilmez benüm ol elf-i dü-tâdan 

Geh gâh Revânî kuluñı bûseñ ile añ/ Dervîş-nüvâz ol a begüm kaçma gedâdan

Sâkî kavramı kimi sözlüklerde tasavvuf terimi olarak değerlendirilir. Tasavvuftaki karşılığı olarak Tanrı sevgisini isteyenlere usulünce sunan şeyh olarak ele alınır.

Âşık içkiden değil, sâkînin güzelliğinden sarhoş olur

Sâkî yine sunduñ gibi şol câm-ı vefadan/ Kim çarha girer ay ile gün zevk u safâdan (Sâkî, o sevgi ve dostluk kadehinden yine sundun gibi. Ki ay ve güneş, zevk ve sefadan göğe girer.)

Değerlendirme Dizgesi: TDA: Tasavvuf… DB: Sâki, câm-ı vefâ, çarha girmek, ay, gün, zevk, safâ… YDA: Kozmik âlem…

Yorumlama Alanı (YA): Matla beytinde TDA olarak kullanılan kavram, tasavvuftur. Bu TDA’nın destekleyicisi ve ipucu olan DB’ler ise sâki, câm-ı vefâ, çarha girmek, ay, gün, zevk, safâ sözcükleridir. Ay, güneş ve çarha girmek kelimelerinden hareketle YDA’nın kozmik âlem olduğunu söyleyebiliriz. 

Ağır basan söz sanatları nida, teşhis, tenasüp ve hüsn-i talildir. Şair, dikkatleri çekebilmek amacıyla sâkiye seslenmiş ve nida örneği vermiştir. Ay ve güneşe insana ait vasıflar yükleyerek onları kişileştirmiştir. Aynı kavram alanına ait olan sâki, câm-ı vefâ, zevk ve safâ sözcüklerini bir arada kullanarak tenasüp yapmıştır. Ayrıca ay ve güneşin göğe girmesine sebep olarak zevk ve safâyı göstermiş, hüsn-i talilden yararlanmıştır.

İletiyi ortaya çıkarabilmek adına kullanılan kelime ve kavramların anlam, çağrışım ve tahayyüllerinin incelenmesi gerekmektedir. Üzerinde durulması gereken ilk kavram, sâkidir. “Sâkî, Arapça kökenli bir kelimedir. Bu kelimenin kökü ‘es-sakâ’ ve ‘et-teskiye’dir” (Karahan, 1980:117). Sâkî, su arayan, su içiren, su dağıtan; kadeh, içki sunan; insan ruhuna Allah sevgisi, Allah nuru saçan kimse anlamlarına gelir (Devellioğlu, 1997: 915). Sâkî kavramı kimi sözlüklerde tasavvuf terimi olarak değerlendirilir. Tasavvuftaki karşılığı olarak Tanrı sevgisini isteyenlere usulünce sunan şeyh olarak ele alınır (Mermer vd. 2005: 88). Bunun dışında bağlama göre aşk ve muhabbet şarabını âşıklara vererek onları fanileştiren Allah anlamına da gelir (Karaismailoğlu, 1991: 6). Sâkî bazen mutrib olarak da görev yapar. Bütün bu hâllerde sâkî mutlaka güzelliğiyle dikkat çeker. Hatta âşık, içkiden değil sâkînin güzelliğinden sarhoş olur (Pala, 1989: 421). Ahmet Talat Onay (1996: 422-423), sâkî kelimesinin daha çok su dağıtıcılığı özelliği üzerinde durur. Bu konuda şu bilgileri vermektedir: 

“Sâkîler siyah sahtiyandan ceket ve potur, başlarına keçe külah giyerler, üzerlerine abanî sararlardı. Bellerine yirmi santim genişliğinde sahtiyan kemer bağlarlar ve bu kemere bağlı halkalara da sarı renkli, içi yazılı taslar takarlardı. Sol omuzlarına ucu musluklu kırba denilen bir teneke su alan meşin bir torba asarlardı. Bunlardan biri çarşının bir başını, diğeri de öbür başını tutar ve karşılıklı mersiye okurlardı. Her fasılada taslara birer, ikişer yudum su korlar, halka Kerbelâ şehidi İmam Hüseyin aşkına sunarlardı” (Ekici, 2017: 55-76).

İkinci olarak kadeh kelimesinin incelenmesinde fayda vardır. Kadeh “İçki içmek için kullanılan küçük bardak. Kadehte bulunan içki” manasına da gelir. Kadeh eski edebiyatımızda bâde, câm, piyâle ve sâgar gibi kelimelerle de karşılanmıştır. Divan edebiyatında güzellik meclise, sevgilinin yüzü gülistana benzetildiği zaman sevgilinin dudakları kadeh olur. İlk günlerdeki görünüşü ile ay, özellikle dönmesi sebebiyle (kadeh de bezmde dönmektedir) ve “câm-ı zer-nigâr” oluşu bakımından kadehle ilişkilendirilir (TDEA 1982: 70-71). Şekil olarak en çok gül, gonca, lale ile kadeh arasında benzerlik ilgisi kurulur. Renk söz konusu olduğunda kadeh, içindeki içki ile beraber gül veya lale renkli hayal edilir. Divan şiirinde kadeh, “Şarap içmek için kullanılan çeşitli araçlara verilen isim” olarak tanımlanabilir. Kadeh, kültürlere göre farklı şekil ve maddeden yapılır. Divan şiirinde sözü edilen kadehler de bugünkü örneklerden farklıdır. Divan şiirindeki kadeh, bugünün kâsesine daha çok benzer. Kadeh, yayvan dört beş santimetre yüksekliğinde toprak, cam, çelik gibi maddelerden mamul kaptır. Eski meclislerde kurulan halkadaki herkes aynı kadehten ve birbirinin içtiği yere dudak değirmeden içerdi. “Rıtl-ı girân” kadehin ortaya çıkma sebebi de muhtemelen budur. Şarabın icadıyla birlikte kadeh de kullanılmaya başlanmıştır. Şarap gibi kadehin mucidinin de Cem olduğuna inanılır. Yaşanılan döneme bağlı olarak kadehin imalinde kullanılan maddeler de değişmiştir. Zamanla kadeh sıradan bir eşya olarak algılanmaktan çıkmış ve Hz. İsa’nın son akşam yemeğinde içtiği kadeh “gardal” gibi kutsal kabul edilmiştir. Doğu geleneğinde de kadehe bir nevi kutsallık atfedilmiştir. Meclislerde kadehin hiç yere konulmaması, sâkînin kadehi hürmetle sunmasının bu kutsal saymayla ilgili olduğu düşünülebilir (Bahadır, 2013: 242-291). Divan şairleri kadeh çeşitleri ve kadehe benzettikleri çeşitli unsurlarla zengin bir benzetme ve hayal dünyası oluşturmuşlardır.

Tasavvufta kadeh içindeki şaraba istinaden manevî hâl, ruhî haz, şevk, cezbe ve vecd anlamlarını karşılar (Uludağ, 1996: 291; Ceylan, 2004: 5-6). Tasavvufî anlamda kadehe konulan şarap ilâhî aşkı, kadeh de âşığın gönlünü ya da mürşid-i kâmilin talibe telkin ettiği “ismullah”ı ifade eder (Kurnaz, 1993: 42).”

Şair, söz konusu beyitte sâkînin sevgi ve dostluk kadehinden sunduğunu, bu sayede ay ve güneşin zevk sefadan göğe girdiğini dile getirmiştir. İletiyi tamamlayabilmek adına ay ve güneş tutulmalarının incelenmesi gerekmektedir: “Ay’ın yörünge hareketi sırasında Dünya ile Güneş arasına girmesi ve dolayısıyla Ay’ın Güneş’i kısmen ya da tümüyle örtmesi sonucu oluşan doğa olayıdır. Eski edebiyatta ve dilde güneş tutulmasına küsûf denmiştir. Ay tutulması ise: Ay, kendi yörüngesinde dolanırken kimi zaman Dünya’nın gölgesine girer. Ay’ın, Dünya’nın gölgesine girmesi ile Güneş’ten aldığı parlaklığı kaybetmesi neticesinde oluşan hadiseye de Ay tutulması denir. Eski edebiyatta ve dilde Ay tutulmasına ise husûf denmiştir.”

Gül bülbülün sesine kulak vermez, açılıp yüzünü göstermez, daima dikenle (rakip) iş birliği yaparak onun bağrını yaralar. Ancak dünyada dikensiz gül bulmak mümkün olmadığından bülbül de, “Gülü seven dikenine katlanır” diyerek teselli bulur. Gülün dikeni âşığın rakibidir.

Gül ilâhî güzelliği ifade ettiği gibi Allah’ın mahbubu Hz. Muhammed’i (sav) de temsil eder

Meyl itse nola atına bindükçe baña yâr/ Şâh-ı gül-i terdür k’egilür bâd-ı sabâdan (Yâr, atına bindikçe bana yönelse ne olur? Ki taze güllerin şahıdır, seher yelinden eğilir.)

Değerlendirme Dizgesi: TDA: Sevgili… DB: Meyl etmek, at, şâh-ı gül-i ter, eğilmek, bâd-ı sabâ… 

Yorumlama Alanı (YA): Beyitte DB olarak kullanılan meyl etmek, at, şâh-ı gül-i ter, eğilmek, bâd-ı sabâ sözcükleri TDA’nın sevgili olduğunu ortaya çıkaran dayanak ve ipuçlarıdır. Ağır basan söz sanatları istifham ve teşbihtir. Şair, cevabını bildiği hâlde görüşlerini pekiştirebilmek adına soru sormuş ve istifham yapmıştır. Ayrıca sevgiliyi, güle benzeterek anlatmış ve teşbih örneği vermiştir. 

Divan şiirinin başkahramanları olan sevgili ve âşığın değişmez birtakım vasıfları vardır. Sevgili padişahtır, sultandır. Âşığa karşı da vefasız ve acımasızdır. Yüz vermez, gün göstermez. Âşık ise kuldur, köledir. Daim sevgilinin eşiğinde bekler. En ufak bir lütuf için her şeyi göze alır. Lakin sevgili, ufacık da olsa bir ışık göstermez. Söz konusu beyitte sevgilinin vuslatını bekleyen âşık, sevgili atına bindikçe kendisine yönelmesini istemektedir. Bu bekleyiş, fuzulî bir bekleyiş olsa da âşık bundan asla vazgeçmez. İlk dizede kullanılan at kavramının incelenmesi iletiyi ortaya çıkarabilmek adına önemlidir.

“Divan şiirinde anlatılan at, gerçekte sahip olduğu özelliklerinden ziyade genellikle abartılı ve benzetmeye dayanan bir üslupla anlatılır. Bunun yanında atın tasvir edildiği şiirlerde yer alan betimlemelerde dahi mübalağalı bir anlatım söz konusudur. Atın daha çok olumlu vasıflarla anlatıldığı şiirlerde çok fazla benzetme unsuru ve mübalağa olması, Divan şiiri estetiğinin genel çerçevesi içerisinde anlaşılmakla birlikte, ata verilen önem ve kıymetle de yakın ilişkilidir. Atın, gerçek hayattan alınmış bir öge, bir motif ve benzetme unsuru olarak yer aldığı manzumelerde çoğunlukla olumlu vasıflarla anlatıldığı görülür. Ata yakıştırılan sıfat ve özelliklerin çoğunluğu olumludur. Kültürde atın algılanışı ve ata verilen önem, atın şiirlerde genellikle olumlu vasıflarla anlatılmasında önemli bir etkendir. Bu durum, kültürdeki yeriyle ilgili olduğu kadar kudret, güç ve güzellik sembolü olmasıyla da alakalıdır. Bunların içerisinde atın hızının ve yürüyüşünün diğer vasıfları arasında divan şiirinde daha çok işlendiği söylenebilir. Atın yürüyüşü güzeldir. Onun yürüyüşü sabâ yelinin gidişi ve esişi gibi hayal edilerek sabâya benzetilir. Sabâ yelinin hafif ve tatlı esmesi atın yürüyüşünün benzetilmesinde etkili olmuştur. Çünkü atın da sarsmadan ve hafif hafif gideni makbuldür. Şair için böyle bir ata sahip olmak önemlidir ve bu at memduhtan istenir. Birçok şair özellikle at isteğinin anlatıldığı manzumelerde memduhtan –ki padişah ya da bir devlet büyüğüdür- istediği atın vasıflarını sıralarken sabâ yürüyüşlü olmasını da unutmaz. Böylesi bir at, önemli kişilerin bindiği, son derece kıymetli ve birçok manzumede görülen attır” (Kaya, 2008).

“Tasavvufî içerikli nazım örneklerine bakıldığında ise, at bu manzumelerde dinî ve tasavvufî ifadelerin benzetildiği bir metafor olarak görülür. At ve atla ilişkili nefis, can, ruh gibi soyut kavramlar, benzetme yoluyla somutlaştırılmıştır. Genel olarak bakıldığında atın dört ayaklı hayvanlar içerisinde Divan şiirinde daha ön planda olduğu söylenebilir. Atın kültürdeki önemi ve yeri, Divan şiirine de zengin bir edebî malzeme olarak girmesini sağlamıştır. Atın şiirlerde fazlasıyla yer bulması, onun sosyal ve kültürel yaşantıdaki önemiyle yakından alakalıdır. Divan şairleri de bu sosyal ve kültürel alt yapıya binaen ata şiirlerde hak ettiği önemi vermişlerdir. Ayrıntılı bir karşılaştırmalı çalışma yapılmamakla birlikte, yapılan tespitler doğrultusunda ve Divan şiirinin estetik dünyasından hareketle, atın bu şiir mecrasında edebî yönden daha gelişmiş, çağrışım ve benzetmelerle zenginleşmiş bir öge olarak kullanıldığı görülmüştür” (Kaya, 2017: 86-99).

Revânî, ikinci dizede sevgiliyi güllerin şahı olarak nitelendirmiştir. “Türkler tarafından eski devirlerden beri bilinmekte olup edebiyatta çokça kullanılan motiflerden biridir. Farsçadaki genel anlamı ‘çiçek’ olan gül, Türk edebiyatında da ‘gül-i bâdâm’ (badem çiçeği), ‘gül-i yâsemen’ (yasemin çiçeği) gibi ifadelerde aynı manada kullanılmıştır (İran edebiyatında gerek ‘çiçek’ gerekse ‘gül’ anlamında kullanılışıyla ilgili olarak Ali Ekber Dihhudâ’nın Luġatnâme’sinde geniş bilgi bulunmaktadır).

Gül, çeşitli vasıflarıyla daha çok sevgilinin sembolü olarak kabul edildiğinden şairlerin ilham kaynağı, çiçeklerin de sultanıdır. Bu husus ‘şeh-i ezhâr, sultân-ı gül, hüsrev-i gül, dâver-i ezhâr’ gibi sözlerle ifade edilir. Divan edebiyatında en çok sözü edilen kırmızı güldür. Zaman zaman beyaz gülden ve âşığın yüzünü hatırlatması bakımından sarı gülden de bahsedilir. Bunların dışında ‘gül-i sad-berk’ (yüz yapraklı gül, katmerli bir çeşit iri gül), ‘gül-i ter’ (taze, taravetli gül), ‘gül-i ra‘nâ’ (içi kırmızı, dışı sarı gül), ‘gül-i sûrî’ (gül yağı çıkarılan Edirne gülü) ifadelerine de sıkça rastlanmaktadır. ‘Yakayım hicr oduna gül tenimi kül edeyim/ Ol nihâl-i gül-i ra‘nâya gerek hâkister’ (Necâtî Bey) beytinde geçen gül-i ra‘nâ tamlaması ‘güzel, şuh, ikiyüzlü, hafifmeşrep’ anlamlarında kullanılmıştır. Eskiden serviye sarmaşık veya yediveren gülü aşılanır ve bu güller serviyi görünmeyecek şekilde sarardı. Buna ‘peyvend’, böyle güllere de ‘serv-i gül-endâm, serv-i gül-fürûş, serv-i semen’ adları verilirdi.

Gül rengi, şekli ve kokusu bakımından da çeşitli benzetmelere konu teşkil etmiştir. Bunların başında onun her yönüyle Hz. Peygambere (sav) benzetilişi gelmektedir. Yûnus Emre’nin, ‘Çiçek eydür ey derviş gül Muhammed teridir’ mısraında ifade ettiği gibi gülün kokusunu Resûl-i Ekrem’in terinden aldığına inanılır. Halk arasında, ‘Gül koklamak sevaptır’ sözü de daha çok bu çiçeğin Hz. Peygamberin sembolü olmasından kaynaklanmaktadır. Gül koklandığında, gül yağı veya gül suyu ikram edildiğinde salâtüselâm getirilmesi, bu inanışın Müslümanlar arasında köklü bir geleneğe sahip olduğunu gösterir. Mevlid törenlerinde gül suyu serpmek, bunun için yapılmış sanat eseri niteliği taşıyan gülâbdanların ortaya çıkmasına vesile olmuştur. Tasavvufî sembolizmde gül ilâhî güzelliği ifade ettiği gibi Allah’ın mahbubu Hz. Muhammed’i (sav) de temsil eder. Bundan dolayı ‘verd-i Muhammedî’ veya ‘gül-i Muhammedî’ adı verilen gül şeklinde hilye-i şerifler yapılmıştır. Öte yandan tasavvufta servi vahdeti, gül de kesreti temsil ettiği için ‘serv-i gül endâm’ gibi sözlerle kesret altında gizlenen vahdet anlatılmak istenmiştir.

Klasik Türk edebiyatında gül sevgili tipinin bütün özelliklerini taşır. Hatta çok defa sevgiliyle gül güzellik yönünden karşılaştırılır: “Gülşende şehâ gül de olur gonca da ammâ / Bir sencileyin şûh gül ü gonca-fem olmaz” (Şeyhülislâm Yahyâ). Nedîm’in sevgilisine, “Gülüm şöyle gülüm böyle demektir yâre mu‘tâdım / Seni ey gül sever cânım ki cânâna hitâbımsın” demesi bu anlayıştan kaynaklanır. Gül nazlıdır, naz libası giyer ve naz uykusuna yatar. Vefasız ve zalimdir. Efsaneye göre başlangıçta rengi kırmızı olmayan gül bülbüle hiç yüz vermez. Gülün bu ilgisizliğine dayanamayan bülbül bir gün her şeye rağmen gidip gülün üzerine konar. Dikenler bülbülün gövdesine batarak kanatırlar. Gülün dibine dökülen bu kanlar onun kökünden damarlarına doğru yayılır ve gül o günden sonra kan rengine bürünür. Fuzûlî’nin “Su Kasidesi”ndeki, “İçmek ister bülbülün kanın meğer bir reng ile/ Gül budağının mizâcına gire kurtara su” beyti bu inanışa telmihtir. Bu olaydan hareketle gülün bülbülün kanını döktüğüne, içtiğine ve allık olarak yüzüne sürdüğüne inanılır. 

Gül bülbülün sesine kulak vermez, açılıp yüzünü göstermez, daima dikenle (rakip) iş birliği yaparak onun bağrını yaralar. Ancak dünyada dikensiz gül bulmak mümkün olmadığından bülbül de, “Gülü seven dikenine katlanır” diyerek teselli bulur. Gülün dikeni âşığın rakibidir. Bunun dışında gül ile diken iyilik ve kötülük, kolay ile zor, dost ile düşman zıtlıklarını da ifade eder. Gülün şekli yapraklarından hareketle kitaba, kâğıda, deftere, mecmuaya benzetilir. Sabah rüzgârında tatlı tatlı sallanışı ise “bâd-ı subh ile gülüp oynamak” şeklinde dile getirilir. Tazelik, incelik, narinlik, nazlılık hem gülün hem de dalının, yaprağının ve fidanının özellikleridir. Bunlar aynı zamanda sevgilinin boyunu, yanağını, yüzünü ifade ederler. Gül renginden dolayı kana, ateşe ve şaraba benzetilir. Rengi ve kokusuyla işret meclislerinin değişmez süsüdür. Genel olarak gül, bazan da yabani gül veya ağustos gülü de denilen nesrin, kırmızılığı sebebiyle sevgilinin yüzü ve yanağı için kendisine benzetilen (müşebbehün bih) olur. Nesteren ise beyazlığından dolayı kefene teşbih edilir. Sevgili-gül benzetmesinde zülüf, ben, ayva tüyü, boy ve dudak sırasıyla sümbül ve menekşe, fülfül, çemen, servi ve gonca şeklinde düşünülerek bahçe unsurları bir araya getirilip tenasüp sanatı yapılır.

Tasavvufî sembolizmde gonca hâlindeki gülün vahdeti, açılmış gülün kesreti ifade etmesine karşılık gülşen gönül açıklığını yahut kirinden, pasından temizlenerek ilâhî güzelliğin yansımasına hazır hale gelmiş kalbi ifade eder. Rivayete göre Hz. Ali son nefesini vermeden önce Selmân-ı Fârisî’den bir deste gül istemiş ve getirilen bu gülleri kokladıktan sonra ruhunu Hakk’a teslim etmiştir. Bundan dolayı Bektaşîlik’te gül önemli bir semboldür” (Cemal Kurnaz, “Gül” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, 1996).

Son olarak üzerinde durulması gereken kavram, seher yelidir. “Bad-ı saba, genellikle sabah estiği için Divan şiirinde kimi zaman bâd-ı subh, bâd-ı seher, bâd-ı seher-gâh, seher yeli, sabah yeli, bâd-ı hoş nesim, nesim i subh; diriltici özelliğiyle Hz. İsa’ya benzetildiği için bâd-ı hayat-efzâ, enfas-ı nesim kimi zaman da hafif hafif esen, mu 'tedil bir rüzgâr olması sebebiyle bahar mevsimiyle birlikte düşünülerek bad-ı bahar, bad-ı nev-ruz gibi terkipler hâlinde kullanılır ve esişiyle goncaların açılmasına, tabiatın canlanmasına ve yeşermesine sebep olduğundan, ilkbahar rüzgârı olarak da kabul edilir” (Çavuşoğlu, 1971: 263).

Aşk yolunda çeşitli ıstıraplar çeken âşığın bir zamanlar elif gibi dosdoğru olan boyu, sevgilinin cevri neticesinde bükülüp lâm veya dâl harfine dönüşür.

Şair, sûfîden duasında kendisini unutmamasını ister 

Ben varamadum mescide mey-hâneye gitdüm/ Bi’llâh bizi anda unutma sûfi du’âdan (Ben mescide varamadım, meyhaneye gittim. Sûfî, Allah için bizi an, duadan unutma.)

Değerlendirme Dizgesi: TDA: Tasavvuf… DB: Mescid, mey-hâne, bi’llâh, anmak, unutmak, sûfi, du’â… 

Yorumlama Alanı (YA): Beyitte TDA olarak kullanılan kavram, tasavvuftur. Bu TDA’nın destekleyicisi ve ipucu olan DB’ler ise mescid, mey-hâne, bi’llâh, anmak, unutmak, sûfi, du’â sözcükleridir. Ağır basan söz sanatları tezat ve tenasüptür. Şair, birbirine zıt olan anmak ve unutmak kavramlarını bir arada kullanarak tezat yapmıştır. Ayrıca aynı kavram alanına ait olan mescid, bi’llâh, sûfi ve du’â sözcüklerini bir arada kullanarak tenasüp örneği vermiştir.

İletiyi ortaya çıkarabilmek adına kullanılan kelime ve kavramların anlam, çağrışım, tahayyüllerinin incelenmesi gerekmektedir. İlk olarak üzerinde durulması gereken kavram, mesciddir: “Mescit kelimesi Türkçede ‘secde yeri, cami’ anlamına gelir. Arapça scd kökünden gelen mascid مسجد  secde yeri, cami sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça sacdat سجدة   secde etme sözcüğünün ismi zaman ve mekânıdır” (https://turkcenedemek.com/kelime/mescit/).

Şair, mescide gidemeyip meyhaneye gittiğini, bu yüzden sûfîden duasında kendisini de unutmamasını istediğini dile getirmiştir. Buradaki meyhane kavramı, iki boyutlu olarak ele alınmalıdır: “Meyhane, içki ve mezelerin sunulduğu, bazen bunlara musiki ve dansların da eşlik ettiği mekânların genel adıdır. Divan şiirinde eğlence mekânlarının başında gelir. Birkaç türü olan meyhaneler, şairler için toplantı yeri olduğundan mekânı, işletmecisi, zengin içki ve kadeh türleri ve kendine has dünyası ile Divan edebiyatı şiirinde en çok kullanılan sosyal hayat unsurlarından birisidir” (Serdaroğlu, 2006: 361-362). “Osmanlı sosyal hayatında meyhaneler, eskiden eğlence mekânı olarak Müslümanlardan bir kısım insanların ve özellikle de gayrimüslimlerin vakit geçirdikleri yerlerdi. Müslümanların meyhane açıp işletmeleri yasaktı. Dolayısıyla bu işi Hıristiyanlar ya da Yahudiler yapardı. Bu yüzden meyhaneler ücra köşelerde daha çok gayrimüslimlerin olduğu yerlerde kurulurdu” (Çarlıoğlu, 2011: 111). “Farsça, içki içilen yer demektir. Kulun aşk ve şevkle Rabbine münâcât yeri. Kâmil arifin Allah aşkıyla dolmuş gönlü, tekke, lâhûtî âlem” (Cebecioğlu, 2014). “Meyhaneden kasıt tekke veya dergâh; mahbup ve maşuktan kasıt ise Cenab-ı Hak’tır. Şem`, ilâhî nur; sâkî ve sârbân mürşit; hum, humhâne, kâse, kadeh, cam kelimeleri âşığın kalbi; mutrip de ilâhî hakikati öğreten kişi yani mürşittir. Bunun gibi daha birçok terim farklı anlamlarda karşımıza çıkar” (Bilgin, 2011: 381).

Son olarak sûfi kelimesinin incelenmesinde fayda vardır. “Tasavvuf yolunda nefis mücâhedesini sürdürmekte olanlara mürîd ve mutasavvıf, bu mücâhedeyi tamamlayıp kemale ermiş olanlara sûfî denilmektedir” (Sülemî, Tasavvufun Ana İlkeleri, s. 10; Hücvîrî, s. 115). Sûfiyye “tasavvuf; tasavvuf ehli kimseler, sûfîler” anlamındadır. Sûfî ile ilgili çok çeşitli tarifler yapılmıştır. “Bunların önemli bir kısmı tarifi yapanın o anki manevî hâlini ya da muhatabının içinde bulunduğu manevî durum çerçevesinde ona vermek istediği mesajın özelliklerini yansıtmaktadır. Sûfînin sadece bazı yönlerini yansıtan bu tariflerin çeşitliliği tasavvuf yolunda yaşanan hâl ve makamların çeşitliliğinden kaynaklanmaktadır. Bu çerçevede bir yandan sûfînin sürekli daha iyiye ve güzele sahip olma gayreti içinde bulunması, yoklukta sabretmesi, varlıkta karşılıksız dağıtması, ayrım yapmadan herkese iyilikte bulunması, kötülüklere bile iyilikle karşılık vermesi, mal mülk, makam, şöhret gibi dünyevî unsurlara değer vermemesi gibi insanî ve ahlâkî özelliklerine vurgu yapılırken diğer yandan dış görünüşünden çok iç dünyasının düzgün olması, nefsini terbiye edip kalbini saflaştırarak Hakk’a ermesi ve O’nun dostluğunu kazanması gibi manevî özellikleri dile getirilmiştir” (Öngören, 2009: 471-472). 

Bu gönül, her güzele âşık olmaz

Sanma anı sayd idebilür her kara gözli/ Göñlüm kuşı ey dost uçupdur o yuvadan (Her kara gözlü, onu avlayabilir sanma. Ey dost, gönlümün kuşu o yuvadan uçmuştur.)

Değerlendirme Dizgesi: TDA: Aşk… DB: Sayd etmek, kara gözlü, gönül kuşu, dost, yuvadan uçmak…

Yorumlama Alanı (YA): Beyitte DB olarak kullanılan sayd etmek, kara gözlü, gönül kuşu, dost, yuvadan uçmak sözcükleri TDA’nın aşk olduğunu ortaya çıkaran dayanak ve ipuçlarıdır. Ağır basan söz sanatları nida, mecaz-ı mürsel ve teşbihtir. Şair, dikkatleri çekebilmek için dosta seslenmiş ve nida örneği vermiştir. Ayrıca kara gözlü terkibiyle, güzelleri kastetmiş ve mecaz-ı mürsel yapmıştır. Son olarak gönlünü, kuşa benzeterek anlatmış ve teşbihten istifade etmiştir. 

İletiyi ortaya çıkarabilmek adına incelenmesi gereken en önemli kavram, gönüldür. “Farsça dil, derûn; Arapça kalb, hâtır; Türkçe yürek kelimeleriyle de karşılanan gönül, Türk edebiyatının divan, halk ve dinî-tasavvufî mahsullerinin en önemli ve en çok işlenen konularından biridir. Divan edebiyatında teşhis ve tecrid yoluyla adeta ikinci bir âşık hüviyetinde ele alınır. Gönül birçok teşbih ve mecaza da konu olmuştur. Bunlardan memleket, iklim, il, vilâyet, şehir, Bağdat ve Mısır gibi unsurlar sevgilinin padişaha, aşk derdinin de orduya benzetilmesi esasına dayanır. Sevgili gönül ve aşk ülkesinin sultanıdır. Aşk derdi bu ülkeyi sık sık yağmalamaktadır. ‘Bir ülkede iki padişah olmaz’ atasözü uyarınca âşığın gönlünde padişah olarak sevgilinin aşkının yeterli olduğu ifade edilir. Sevgili gönül tahtının sahibi, gönül sarayında misafir kalan bir sultan şeklinde düşünülerek gönül de kul, saray, taht, divan, padişah meclisi olarak ele alınır.

Gönül kavramının en çok kullanıldığı alanlardan biri de dinî-tasavvufî edebiyattır. Bir ülkeye benzetilen gönül bazen mâmur, bazen da viran olur: ‘Artık harâbe gönlün mânend-i mülk-i âlem/ Ma‘mûr olur mu yoksa vîrân olur kalır mı?’ (Celâlî). Gönül hangi durumda bulunursa bulunsun onu ancak aşk sultanı alabilir, aşk askeri yağmalayabilir. Aşk ateşiyle yanmayan gönül sürekli karanlığa mahkûm ve ilâhî nurdan mahrumdur. Bu mahrumiyet Kâbe’de kıble aramaya benzer: ‘Bir sîne ki o nâr-ı mahabbet eseri yok/ Zulmettedir ol nûr-ı Hudâ’dan haberi yok’ (Çengî Yûsuf Dede)” (Cemal Kurnaz, “Gönül” maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, 1996). 

“Murg, murgân ve tuyûr şeklinde beyitlerde geçen kuş, daha çok âşığın biçare gönlünü temsil eder. Sevgilinin doğan bakışlı gözleri, kement gibi saçları ve ok gibi kirpikleri gönül kuşunu avlamada ustadır. Ancak âşık, avlanmaktan şikâyetçi değildir, canını sevgilisine verecek kadar cömerttir” (Durkaya yty: 14). Şair, ikinci dizede gönül kuşu kavramıyla kendi gönlünü kastetmiştir. Bu gönül, her güzele âşık olmaz; onun âşık olması için güzellerde bulunması gereken bazı kıstaslar vardır. Yani âşık, aşk konusunda seçici davrandığını söylüyor. Çünkü sultanlık makamı kolay kolay her “güzelim” diyene verilmez. Revânî, her kara gözlünün gönül kuşunu avlayamayacağını çünkü onun çoktan yuvadan uçup asıl vatanı olan sevgiliyi bulduğunu dile getirmiştir.

Sevgilinin boyu, uzunluğu yönüyle elife benzetilir; endamı da elifteki düzgünlük ile ölçülür

Tesbîh ü riyâyı baña ‘arî eyleme zâhid/ Göñlüm çü kesilmez benüm ol elf-i dü-tâdan (Sofu, ikiyüzlülüğü bana temiz gösterme. Çünkü benim gönlüm, o eğrilmiş eliften kesilmez.)

Değerlendirme Dizgesi: TDA: Sevgili… DB: Tesbîh ü riyâ, arî eylemek, zâhid, gönül, elf-i dü-tâ, kesilmek… YDA: Tasavvuf…

Yorumlama Alanı (YA): Beyitte TDA olarak kullanılan kavram, sevgilidir. Bu TDA’nın destekleyicisi ve ipucu olan DB’ler ise tesbîh ü riyâ, arî eylemek, zâhid, gönül, elf-i dü-tâ, kesilmek sözcükleridir. Bu sözcükler, YDA’nın tasavvuf olduğunu da ortaya çıkarmaktadır. 

Ağır basan söz sanatları nida, tezat, teşhis ve teşbihtir. Şair, dikkatleri çekebilmek adına sofuya seslenmiş ve nida örneği vermiştir. Birbirine zıt olan ikiyüzlülük ve temiz kavramlarını kullanarak tezat yapmıştır. Ayrıca gönle, insana ait vasıflar yükleyerek onu kişileştirmiştir. Son olarak sevgiliyi, eğrilmiş elife benzeterek anlatmış ve teşbihten istifade etmiştir.

Üzerinde durulması gereken ilk terkip, ikiyüzlülüktür. İkiyüzlülük TDK sözlüğünde “ikiyüzlü olma durumu”, yani “özü sözü bir olmama durumu” olarak, çeşitli sözlüklerde ise “dürüst olmama”, “bildiğinden, inandığından ve olduğundan başka türlü görünme veya göstermeye çalışma”, “aldatmaya çalışma” olarak tanımlanır.” Şair, sofuya seslenmekte ve ikiyüzlülüğü kendisine temiz göstermemesini istemektedir.

İkinci dizede gönlünün, eğrilmiş elif olarak nitelendirdiği sevgilide olduğunu ve ondan asla kesilmeyeceğini belirtmektedir. “Sevgilinin boyu, uzunluğu yönüyle elife benzetilir. Sevgilinin endamı, elifteki düzgünlük ile ölçülür. Diğer taraftan elif bazen de iki büklüm hâline gelmiş olan âşığın boyu yerine de kullanılır. Aşk yolunda çeşitli ıstıraplar çeken âşığın bir zamanlar elif gibi dosdoğru olan boyu, sevgilinin cevri neticesinde bükülüp ‘lâm’a veya ‘dâl’a dönmüştür. Âşık, çekmiş olduğu dertler neticesinde adeta beli bükülmüş bir ihtiyara döner. Ayrıca elif harfi vahdeti de ifade eder. Düz bir çizgiden ibaret olan elif harfi, noktası bulunmadığı ve kendisinden sonraki gelen harfe bitişmediği için kesrete bulaşmamış, kayıtsız olarak vasıflandırılır. Âşığın bağrında oluşan yaralar da elife benzetilir. Bunun sebebi âşığın bağrındaki yaraların yukarıdan aşağıya doğru yarıklar oluşturmasıdır” (Savran, 2009).

Âşığın en büyük emeli, sevgiliden bûse alıp vuslata erebilmektir

Geh gâh Revânî kuluñı bûseñ ile añ/ Dervîş-nüvâz ol a begüm kaçma gedâdan (Revânî kulunu ara sıra busen ile an. A beyim, dilenciden kaçma, okşayıcı derviş ol.)

Değerlendirme Dizgesi: TDA: Sevgili… DB: Kul, bûse, anmak, derviş-nüvâz, bey, gedâ…

Yorumlama Alanı (YA): Makta beytinde TDA olarak kullanılan kavram, sevgilidir. Bu TDA’nın destekleyicisi ve ipucu olan DB’ler ise kul, bûse, anmak, derviş-nüvâz, bey, gedâ sözcükleridir. Ağır basan söz sanatları nida, tezat ve teşbihtir. Şair, dikkatleri çekebilmek adına sevgiliye seslenmiş ve nida örneği vermiştir. Ayrıca birbirine zıt olan bey ve dilenci kavramlarını bir arada kullanarak tezat yapmıştır. Son alarak kendisini, kul ve dilenciye; sevgiliyi, bey ve dervişe teşbih ederek anlatmış, benzetmeden istifade etmiştir.

Divan şiirinin iki başkahramanı olan sevgili ve âşığın değişmez birtakım vasıfları vardır. Sevgili, gönül ülkesinin padişahı ve hükümdarıdır. Bu padişah; acımasız, zulmedici ve eziyet verici bir padişahtır. Kulu ve kölesi olan âşığa karşı en ufak bir şefkat göstermez, ona acımaz. Her geçen an âşığına karşı eziyetinin ve zulmünün miktarı, etkisi artar. Öyle bir noktaya gelir ki âşığının gönlünü yıkıp viraneye döndürür. Bu durumu gören ve üzülen âşık, sevgiliye seslenmekte, ona yalvarıp yakarmaktadır. Busesi ile ara sıra âşığı anmasını, bir dilenci olarak nitelendirdiği kendisinden kaçmamasını, bir derviş gibi okşayıcı olmasını talep etmektedir. 

İletiyi tamamlayabilmek adına üzerinde durulması gereken son kavram, busedir: “Farsça öpmek, öpücük demektir. Tasavvufî olarak bâtındaki feyz ve cezbe; müjde alındığında duyulan zevk veya haz; ilim ve amel; anlama ve anlatma bakımından sözün keyfiyetini kabul etme yeteneği; ruhun vasıtasız olarak aldığı zevk veya haz gibi çeşitli manaları ihtiva eder” (Cebecioğlu, Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü). Âşığın en büyük emeli, sevgiliden bûse alıp vuslata erebilmektir.