TÜRKİYE’nin Mekke Anlaşması ile yüksek boyutlu ve çok katmanlı bir senaryolar evrenine girdiği düzlemde Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in Yeni Azerbaycan Partisi’nin kurultayında ortaya koyduğu beyanlarla yeni bir sürtüşme iklimine girdik. Peki, ne oldu da “Terörsüz Türkiye Projesi”nin ve “Mekke İttifakı”nın eyleme döküldüğü daha ilk aşamada Türkiye Cumhuriyeti Devleti, arada kimsecikler olmadan, doğrudan Azerbaycan Cumhurbaşkanı tarafından töhmet altında bırakıldı?
Bu sorulara cevap aramak üzere Azerbaycan’ın Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nden bağımsızlığını kazandığı günlere gitmemiz gerekiyor.
Bağımsızlığın boğazında yağlı bir ilmek
1989-1990 yıllarında Sovyetler Birliği’nin çözülmesi Azerbaycan Sovyeti’ni de çözülmeye götürüyordu. Zalim diktatör Stalin’in iskân politikalarıyla fazlasıyla yorulan Türk illeri, bir de İngilizlerin Ruslarla kurdukları “Büyük Oyun” adlı tiyatronun kurbanı olarak kendi sınırlarında dahi ayrılıkları yaşıyordu. Bunun yanında Dağlık Karabağ sorunu Azerbaycan için daha da büyürken, Halk Cephesi hareketi de Komünist rejime karşı muhalefet omurgası olarak büyüyordu.
1988’den itibaren Karabağ Sorunu, Türkler ile Ermeniler arasında daha belirgin biçimde bir anlaşmazlık alanı hâline getirilmişti. Bu anlaşmazlığın hâmisi ve plânlayarak uygulayan aktörü doğrudan SSCB idi. Ağdam yakınlarında iki Azerbaycanlı Türk’ün Ermeniler tarafından öldürülmesinin üzerine, Şubat 1988’de, Sumgayıt’ta birkaç Ermeni, Azerbaycan Türkleri tarafından öldürüldü. Rayonda çıkan olaylara güvenlik birimleri çok geç müdahale ettiler. Bunun yanında bölgedeki Türklerin yaklaşık 200 bini Bakü ve çevresine yerleşti. Ve Bakü, buraya gelmek zorunda kalan Türklerin anlattıklarıyla kaynamaya başladı.
Bakü, sahibi olduğu kaynaklar nedeniyle otonom bir şehir devletçiği statüsüyle yaklaşık 65 yıl önce Azerbaycan Sovyeti yönetimine bırakılmayarak merkezî yönetime bağlanması münasebetiyle Rus, Ukraynalı, Gürcü ve Ermeni gibi pek çok etnik kökenden topluluklarla doldurulmuş, Türkler bu rayonda azınlık pozisyonuna itilmişti.
İnsan Hakları Örgütü gibi kuruluşların ve Sovyet döneminden kalan kayıtların ortaya koyduğu verilere göre, 13-15 Ocak 1990 tarihlerinde, bir Ermeni’nin iki Azerbaycan Türkünü baltayla öldürdüğü haberi Bakü’deki bütün Türkleri ayaklandırmıştı. Yaklaşık 40 bin Ermeni’nin yaşadığı bir mahalle basılmış, çıkan olaylarda resmî kayıtlara göre 48 Ermeni ölmüştü.
Olayların yaşandığı sırada binlerce Ermeni şehirden tahliye edildi. Sovyet iç güvenlik birlikleri ise şehirde bulunmasına rağmen olaylar kendiliğinden yatışana kadar müdahale etmedi. Birçok Azerbaycanlı bu gecikmeyi tesadüf saymaz. Bu yoruma göre Moskova şiddeti engellemedi; çünkü 20 Ocak’taki askerî harekâta gerekçe arıyordu ve asıl hedefinde, başında Ebulfez Elçibey’in bulunduğu Halk Cephesi vardı.
Nihayet Moskova, Azerbaycan Türklerinin yorumlarında yer aldığı gibi 13-15 Ocak Olaylarını gerekçe göstererek şehirde olağanüstü hâl ilân etti ve Bakü’ye büyük bir askerî birlik sevk etti. Gelen birlik, 18 Ocak’ı 19 Ocak’a bağlayan gece yarısı, “Gerektiğinde silah kullanabilirsiniz” uyarısına aldırmaksızın, tanklarını ve otomatik silahlarını kullanarak yaylım ateşine tuttuğu Türkleri hedefine aldı. Azerbaycan kaynaklarına göre yüzün üzerinde sivil can verirken yüzlerce sivilse yaralandı. Tarihe “Kara Yanvar” yani “Kara Ocak Katliamı” adıyla geçen ve iki gün süren bu olay, sonrasında Bakü’nün uzun süre OHAL altındaki yaşantısının başlangıcı oldu.
Birçok Azerbaycanlı ve bazı bağımsız gözlemci, operasyonun asıl amacının Halk Cephesi’nin iktidara yürüyüşünü durdurmak olduğunu düşünürken, Moskova ise düzeni sağlama ve Ermenileri koruma gerekçesini öne sürmüştü. Batı ise Fransa merkezli Ermeni Diasporasının etkisi nedeniyle aşırı İslâmcı Türklerin bölgede Hıristiyan Ermenileri katletmesi üzerine Gorbaçov yönetiminin haklı bir müdahalesi olarak görmüştü. Olayın etkisi büyüktü; Azerbaycan’da birçok Komünist Parti üyesi parti kartını geri verdi, yaktı ve bağımsızlık fikri toplumda yaygınlaştı. Bu tarihten sonra Moskova’ya bağlı Ayaz Mutallibov, 1990 Mayıs’ında Yüksek Sovyet’in yönetimini devraldı. Ancak o hâlâ rejimin adamıydı ve halkın gözündeki meşruiyeti çok zayıftı.
Ağustos 1991’de, Moskova’da SSCB Devlet Başkanı Mihael Gorbaçov’a karşı bir darbe girişimi yaşandı. Mutallibov başlangıçta darbecilere yakın bir tutum sergilese de girişimin çökmesi üzerine hızla yön değiştirdi. 30 Ağustos 1991 günü Azerbaycan Yüksek Sovyeti, bağımsızlığın yeniden tesis edildiğini ilân etti. Eylül 1991’de yapılan cumhurbaşkanlığı seçiminde, Mutallibov tek adaydı ve başkan seçildi. Halk Cephesi ise bu seçimin meşru olduğunu kabul etmemişti. 18 Ekim 1991’de bağımsızlığı beyan eden yasa kabul edilerek Azerbaycan hukuken bağımsız bir devlete dönüşse de yönetimi oluşturan kadrolar hâlâ rejimi doğrudan yansıtan isim ve onların temsil ettiği değerleri yansıtıyordu.
Karabağ’daki durumsa bu dönemde daha da kötüleşti. Bölgedeki Ermeni liderlik Aralık 1991’de bağımsızlık referandumu yaparken, Sovyet iç birliklerinin ayrılmasıyla çatışmalar tırmandı. 25-26 Şubat 1992’de Hocalı’daki vahşi katliam, Azerbaycan Türklerinin tarihine en acı kayıtlardan birini düştü. Katliamın yansıması Bakü’deki Mutallibov yönetimini çökertti ve Ayaz Muttalibov, 6 Mart 1992 günü görevinden istifa etti. Yerine ise Yüksek Sovyet Başkanı Yakub Memmedov geçti ve 7 Haziran 1992 olarak kararlaştırılan seçimlere kadar devlet başkanlığı yetkilerini üstlendi.
Ancak Mutallibov’un destekçileri bu süreçte toparlandı. Bu nokta çok ilginçtir; zira 8 Mayıs 1992’de Şuşa da Ermeni güçlerinin eline geçince halk arasında mevcut hükümete karşı öfke yükselse de Mutallibov’un istifasını geçersiz sayan parlamento kararı çıkınca Muttalibov 14 Mayıs’ta yeniden görevine döndürüldü. Bu karar, Moskova’nın Azerbaycan Halk Cephesi’nin adım adım gelen iktidarını engellemek içindi. Bu süreç öyle alevli ilerliyordu ki, yüksek teçhizat, mühimmat ve silahlarla donatılan Ermeni birlikleri Nahçıvan’ı tehdit ediyor, Nahçıvan’daki küçük milis grupları Ermeni silahlı gruplarına karşı çarpışıyor ve Nahçıvan’dan Azerbaycan Halk Cephesi’ne bir sitem yükseliyordu: “Burada savaş varken seçim mi yapılır?”
O sırada Nahçıvan Cumhurbaşkanı olan Haydar Aliyev, Nahçıvan halkının sözcüsü olarak her gün Türkiye Cumhuriyeti Başbakanı Süleyman Demirel ile görüştüğünü belirterek Türkiye’de de ciddi bir bir kamuoyu oluşturuyor, Halk Cephesi’nin sadece iktidar hırsıyla hareket ettiğini beyanlar önce Nahçıvan ve Karabağ’daki Ermeni baskınlarını durdurmanın öncelenmesini ifade ediyordu.
Bu tarafta Halk Cephesi liderlerinden Ebulfez Elçibey ise merkezî rejimin yanında Ermenistan’ın silah ve teçhizat bakımından çok daha büyük güce sahip olduğunu; Azerbaycan halkının buna karşı hem para, hem silah, hem de asker bakımından buna karşı cevap vermekte güçlük çekeceğini; bu durumda Türklerin en ciddi kozunun demokrasi olduğunu ve çoğunluğa sahip olan Azerbaycan halkının tercihleriyle uzlaşı yolunun bulunabileceğini belirtiyordu. Elçibey ayrıca, Halk Cephesi’nin aşırı İslâmcı bir yapılanma olarak ülkeye şeriat getirmeyi amaçlayan bir organizasyonu Azerbaycan’da dikte edecekleri hakkındaki iddiaları, “Azerbaycan’da onlarca yıldır dinden uzak kalınmışken hangi İslâmî bilgiyle böyle bir devlet kurabileceklerini anlamadığını” ifade ederek karşılıyor ve “Hangi fundamentalistler şeriat devleti kuracaklar?” diye soruyordu.
14-15 Mayıs’ta Halk Cephesi taraftarları Bakü’de parlamento, televizyon ve cumhurbaşkanlığı binası gibi kilit noktaları kontrol altına aldı. Mutallibov ülkeyi terk ederek Moskova’ya kaçtı. Cephe, parlamentoda İsa Gamber’i başkan olarak öne çıkardı, ardından da 7 Haziran 1992 günü Azerbaycan’daki en tartışmasız ve halk iradesinin doğrudan yansıdığına inanılan tek cumhurbaşkanlığı seçimi yapıldı. Evet, bu seçim, Azerbaycan’ın bağımsızlık sonrasındaki ilk çok adaylı seçimi olarak kabul edilir. Halk Cephesi’nin lideri Ebulfez Elçibey, oyların yaklaşık yüzde 60’ını alarak Cumhurbaşkanı oldu ve Haziran ortasında göreve başladı.
Aliyev’den Elçibey’e
Elçibeyli günlere ve uğradığı ihanete geçmeden önce, Azerbaycan Cumhurbaşkanı olduğu güne kadar geçen hayatına dair birkaç dip detay vermemiz gerekiyor.
Gerçek adı “Ebulfez Aliyev” olan Ebulfez Elçibey, Ordubad’ın Keleki köyünde dünyaya geldi. Babası Güney Azerbaycan’dan Kadirgulu Bey. Annesi Anadolu’dan Keleki’ye göç eden bir ailenin kızı olan Mehrinisa Hanım. Babasından, İkinci Dünya Savaşı’na katıldığı 1943’ten itibaren haber alınamamış. Elçibey doğumundan üniversite öğrenimi için gittiği Bakü öncesindeki hayatını hep Naçıvan’da geçirmiş. 1957-1962 yılları arasında Azerbaycan Bakü Devlet Üniversitesi Şarkşinaslık Fakültesi Arap Filolojisi Bölümünde öğrenim görmüş ve aynı üniversiteden 1965 yılında yüksek lisansını da almış. Azerbaycan tarihinin yanında Devrim tarihini ilke edinen derneklerin içerisinde yer almış, bu arada 1963-1964 yıllarında Mısır’da tercüman olarak çalışmış. 1969’da ise adeta kimliğini ve ideallerini özetleyen bir sembol işe imza atarak Bakü Devlet Üniversitesinde, SSCB tarafından “Halk Kahramanı” unvanı verilmiş ve Bilimler Akademisi Kurul Üyesi olan Prof. Dr. Ziya Bünyadov’un danışmanlığında “Tolunoğulları Devleti (868-905)” konulu doktora teziyle doktorasını tamamladı. Daha sonra bu doktora tezi kitap hâline getirilerek yayına sunuldu. Şu an maalesef kitapevlerinde olmasa da bazı akademik arşiv sitelerinde dijital formatına erişebilmek mümkün.
Parantez içinde bir parantez: Elçibey’in doktora danışmanı olan Ziya Bünyadov, üzerinde çokça durulması gereken sırlı isimlerden biri. Elçibey’i Kudüs’e getirdiği huzurla mukaddes şehrin tarihine özel bir iz bırakan ilk Türk devleti Tolunoğullarını araştırmaya yönlendiren Bünyadov, Azerbaycan’ın SSCB’den bağımsızlığını ilân etmesinin ardından ikinci Cumhurbaşkanı olan Haydar Aliyev dönemindeki birtakım gelişmelerde katalizör bir ortak nokta.
Elçibey, 1968-1975 yılları arasında Azerbaycan Bakü Devlet Üniversitesi Asya ve Afrika Tarihi Bölümünde öğretim görevlisi olarak vazife aldı. Azerbaycan’ın bağımsızlığı hakkındaki milliyetçi faaliyetleri nedeniyle 1975’te bir buçuk yıl hapis yattı. 1977’de Azerbaycan Millî İlimler Akademisi El Yazmaları Enstitüsünde araştırma görevlisi olan Elçibey, Türkçülüğü ve Azerbaycan’ın Rusya’dan bağımsız bir çizgide ilerlemesini savunan bir isim olarak tanınmaya başlamıştı. Dış politikada ilke olarak Türkiye’ye yakınlığı çerçeve alan Elçibey, 7 Haziran 1992 tarihinde Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı Seçimlerini kazanarak ülkenin ilk ve tartışmasız halk tarafından seçilmiş Cumhurbaşkanı oldu.
Ebulfez Elçibey, 7 Haziran 1992’den önce de, 7 Haziran 1992’den sonra da ilkelerini ve hayâllerini Türk Devleti’ne ve onun dirayet merkezi Türkiye Cumhuriyeti’ne bağlayan bir şahsiyet olarak komünizmi hayatının hiçbir döneminde benimsemediği gibi, Politbüro ve KGB tarafından sürekli takip edilerek liderliğinin karşısına alternatifler çıkarılmış bir başrol. Bu durumu, sahibi olduğu “Aliyev” soyadını “Elçibey” ile değiştirmesinde de ayrıca görüyoruz.
Bu dosyayı hazırladığım sırada, önce Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in Türkiye’ye üstü örtülü serzeniş ve hâd bildirme beyanına, sonra da okullardaki başörtüsü yasağına şahit oldum. Olağanda Haydar Aliyev hakkındaki bir alternatif düşüncemi paylaştığım başka bir yazımda, SSCB’nin dağılmasının ardından Kızılordu ve Politbüro’nun çeşitli seviyelerinde görev almış fakat dağılmanın ardından mensubu oldukları halklara liderlik ederken Hazreti Musa’nın (as) Firavun sarayında yetişmesine atıf yapan bir ihtimâlden bahsettiğim için bu konuda yanıldığımı ortaya koymak üzere bu dosyaya başladım. Onlarca makale okumanın yanında, merhum Mehmet Ali Birand’ın genel yayın yönetmenliğini yaptığı “32. Gün” adlı programın “Azerbaycan” temalı bütün programlarını (bazılarını birkaç tekrar yaparak) izledim. Bu seyirler sırasında, Ebulfez Elçibey’in bir yıl arayla önce “Aliyev”, sonra “Elçibey” soyadını kullandığına tanık oldum. Yani Elçibey, halkı tarafından tanınan, takip edilen ve hakkında ümit beslenen bir figürken bu konuda karar kılıyor.

“Elçibey başarısız mıydı?” denilse, kısa vadeli devlet yönetimi ve güvenlik açısından bakıldığında iktidarını koruyamadığı için başarısızdır, ancak stratejik yön açısından attığı adımlar “bağımsız Azerbaycan’ın sonraki yapısını belirlemiştir”.
Gözleri tamamen kapalı: Kumpas kol geziyor!
Elçibey görevi alır almaz, soluğu Türkiye’nin başkenti Ankara’da aldı. Genel politikasını ise Batı ile enerji alanında işbirliği ve Rusya’nın etkisinden uzaklaşma üzerine kurdu. Azerbaycan Parlamentosu, onun güdümünde Bağımsız Devletler Topluluğu üyeliğini onaylamadı. Rus askerlerinin Azerbaycan topraklarından çekilmesi de 1993 baharına kadar tamamlandı. Batılı petrol şirketleriyle görüşmeler başladı. Elçibey’in bu görüşmeler sırasında Türkiye’ye yaptığı resmî teklif, Azerbaycan petrollerinden yüzde 2 buçukluk pay ve tüm petrollerin Türkiye üzerinden Akdeniz’e çıkarılmasıydı. Bir de ruble yerine bugün de kullanılan Azerbaycan para birimi manatın temellerini yine Elçibey atmıştı.
Ekonomik ve siyâsî tüm kirişleri çöken SSCB’nin bileşenleri de SSCB ile aynı kaderi paylaşıyor, halk geçim sefaletini yüksek seviyede yaşıyordu. Bu durumun yanı sıra Nahçıvan ve Karabağ cepheleri Elçibey için en ağır yükü oluşturuyordu. Henüz görevi eline aldığı aylarda derhâl aksiyon alan Elçibey, Azerbaycan güçlerine Karabağ konusunda ilerleme talimatı verdi. Bölgenin kuzeyinde bir süre ilerleme kaydedilse de ortada aslında bir ordu ve dolayısıyla disiplin ve komuta birliği yoktu. Birçok birlik, yerel komutanların ve silahlı grupların kontrolündeydi. Bu komutanların en dikkat çekeni, Gence’de konuşlu 709’uncu Tugay’ın başındaki Albay Suret Hüseynov’du. İlginçtir, Hüseynov iş adamı kimliğiyle tanınıyordu. Karabağ’da kazandığı ünün yanında, elindeki silahlı güçle devletten de bağımsız bir güç merkezi hâline gelmişti. 1992’de Dağlık Karabağ’da gerçekleştirdiği operasyonlarla bölgenin yarısını ele geçiren Hüseynov, 1993’te, bazı kaynaklarda yer alan bilgilere göre çatışmadan geri vermişti.
1993’ün Mart ve Nisan aylarında Kelbecer’in de Ermeni milisler tarafından alınması, yeni Azerbaycan hükümetinin odaklanması gereken ilk sorun olarak ortadaydı. Kelbecer’den Bakü’ye sığınmak isteyen Türklerin taşınması hâdisesi, Elçibey’in dönemin Türkiye’si ile de ilk imtihanı gibidir. Başbakan Süleyman Demirel, bölgeden yaralı ve hasta sivillerin taşınması için istenen bir helikopter yardımına dahi olumlu cevap vermez. O dönem kendi imkânlarıyla bölgeye giden ve döndüğünde Demirel’e neden yardıma izin vermediğini soran Sivas Milletvekili Muhsin Yazıcıoğlu’na, Demirel şöyle cevap vermişti: “Onlara yardım edecek kapasitede silahlı bir helikopter gönderemezdik.” Oysa istenen savaş aracı olan bir helikopter değil, sadece sivil taşımacılığı yapacak bir araçtır. Bu hâdisedeki tutuma duyduğu kırgınlığı yıllar sonra Elçibey de bizzat dile getirecekti.
Elçibey, daha önceki yenilgilerden sorumlu tuttuğu komutanları görevden alma yoluna gitti. Ancak Hüseynov bu karara uymadı. Haziran 1993’te hükümet güçleri Gence’de 709’uncu Tugay’ı silahsızlandırmak üzere harekete geçti. Çıkan çatışmalarda çok sayıda asker öldü. Sonunda Hüseynov Gence’ye hâkim oldu ve ardından üçüncü Azerbaycan Cumhurbaşkanı Haydar Aliyev’in belirttiği bilgiye göre yaklaşık 30 tankın ve topların olduğu birliğiyle Bakü yönünde ilerlemeye başladı. Hükümetin elinde onu durduracak güvenilir bir askerî güç kalmamıştı. Bu noktada Elçibey, o dönem Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’nin başında bulunan, Sovyet döneminin eski Politbüro üyesi ve Azerbaycan KGB'’sinin de başkanlığını yapmış bir ismi, Haydar Aliyev’i Bakü’ye çağırdı. Anlaşılıyordu ki, Hüseynov’a Karabağ’ı kazandıran da, Bakü’ye yönlendiren de, Nahçıvan’a Ermenileri bastırıp Azerbaycan’ı bağımsız olmaması için seçimden uzak tutmaya çalışan da, Elçibey’in yanı başına dâvâ arkadaşı gibi görünen KGB ajanlarını dolduran da, nihayet Hüseynov’la tehdit edip Aliyev’e mahkûm ettiren de belliydi. Elçibey, bunu bütün çıplaklığıyla dile getirmişti: “Darbeyi Moskova yaptırdı.”
Nahçıvan Cumhurbaşkanı Haydar Aliyev, 9 Haziran’da Bakü’ye geldi. Hüseynov’la onun başbakan olması hususunda anlaşarak ikili bir yapıyla ülkeyi idare etme serüvenine giren Aliyev, önce Parlamento Başkanlığına seçildi ve Elçibey’i Nahçıvan’da doğduğu köye, Keleki’ye uğurladı. Elçibey, kardeş kanı akmasından endişe ederek, görevinden istifa etmeksizin gerçekleştirdi bu eylemi. Yetkileri Aliyev üstlendi. Bu sırada ülkenin güneyinde Alikram Hümbetov, Talış-Muğan Cumhuriyeti’ni kurduğunu ilân etti. Girişim kısa sürse de zafiyetin derinliğini gösteriyordu. Temmuz 1993 sonunda Ağdam’ın düşmesi ve Karabağ çevresindeki yeni toprak kayıpları ise Azerbaycan’da şok etkisi uyandırıyordu. Halk Cephesi’ni savaş varken seçimi düşünmekle itham eden cenah, Azerbaycan’ın her zeminde kaybettiği süreçte koltuk derdini fazlasıyla ortaya seriyordu.
Üzerine oynanan oyunun farkında bir bilinçle görevinden istifa etmeyen Elçibey’in Bakü’ye yaklaşamaması için 29 Ağustos 1993 günü referanduma götürülen halk, Elçibey’e güvenin geri alınması yönünde oy kullandı. Artık Azerbaycan’da Aliyev’in iktidarı pekişiyordu. Elçibey Keleki’den çıkmasın diye, evinin etrafında silahlı güçler konuşlandırıldı. Ekim 1993’te yapılan cumhurbaşkanlığı seçimini, tek aday olan Haydar Aliyev kazandı.
Peki, Aliyev, Hüseynov’dan nasıl kurtulmuştu? 1994 Ekim’inde Hüseynov’un iktidara karşı bir girişimde bulunduğu iddia edildi. Evet, zaten iktidarda olan bir figür, iktidara başkaldırmıştı. Derhâl ülkeden ayrıldı ve yıllar sonra, 2002 yılında Rusya’dan Azerbaycan’a iade edilerek ağır cezaya çarptırıldı.
Elçibey ancak 1997’de Bakü’ye dönebildi. Siyâsî bir fanusa kaldırılarak pasif konumu can yakıcı şekilde sürdürüldü. 22 Ağustos 2000 günü, Ankara GATA’da hayatını kaybetti.
Elçibey’in iktidarda kaldığı süre, yaklaşık bir yıldı (Haziran 1992-Haziran 1993). Bu sürenin önemli bölümünde Azerbaycan Cumhuriyeti fiilen savaş hâlindeydi. Devraldığı miras ağırdı; Sovyet plânlı ekonomisinin çöküşü, bozulan tedarik zincirleri, mülteci akını, dağınık silahlı yapılar ve Mutallibov döneminden kalan zayıf (casus dolu) kurumlar her yönüyle yüktü. Rus birliklerinin Azerbaycan’dan çekilmesi, Moskova güdümlü Bağımsız Devletler Topluluğu’na girilmemesi ve Batı ile enerji alanında görüşmelerin başlatılması, bağımsızlık yolunun ilk girişimleriydi. Aliyev’in 1994’te imzaladığı “Yüzyılın Anlaşması”nın zemini aslında Elçibey ile organize edilmişti. Elçibey’in bu tarihî katkısı Azerbaycan’ın daha genç olan tarihinden adeta silindi.
Yani “Elçibey başarısız mıydı?” denilse, kısa vadeli devlet yönetimi ve güvenlik açısından bakıldığında iktidarını koruyamadığı için başarısızdır, ancak stratejik yön açısından attığı adımlar “bağımsız Azerbaycan’ın sonraki yapısını belirlemiştir”. Devlet eğer bir konumlandırma ve konuşlandırma yani teşkilatlandırma ve yapılandırma eylemiyse, Haydar Aliyev bütün SSCB tecrübesiyle, güvendiği arkadaşlarını ajan olarak yakalayıp yıkılmayarak bu eylemi gerçekleştirmiş ve Elçibey’in alamadığı “Kurucu Cumhurbaşkanı” unvanını yüklenmiştir.

Tümgeneral Polat Haşimov, Ermeni güçleri saldırsa da bu saldırılara karşılık vermemesi hususunda uyarıldığı sırada kendisine hediye edilen evi şehit ailelerine vererek bir çizgiyi aşmıştı. Her nasıl olduysa, Haşimov, bulunduğu yerin koordinatlarına doğrudan yapılan tek atışla şehit oldu.
Elçibey’den bilinen Aliyev’e
Aliyev’in Karabağ’da ilerleyen Ermenilerle ateşkes kararı alarak meseleyi soğutma ve soğutarak unutturma yoluna giden bir görüntü vermesi, bölgede Azerbaycan adına Elçibey döneminde başarı elde eden Rövşen Cevadov gibi millî isimleri rahatsız etmişti. Özel Polis Birlikleri (OMON) Komutanı Cevadov, emrindeki güçlerle Aliyev’i Cumhurbaşkanlığından indirmeyi, yerine de Aliyev’in ihanet ettiğini düşündükleri Elçibey’i getirmeyi plânlayan bir darbe plânı kurdu. Söz konusu darbe girişimi hakkındaki istihbarat, o gün Danimarka’da bulunan Haydar Aliyev’e Türkiye Başbakanı Süleyman Demirel tarafından doğrudan verildi. Bilgiyi alan Aliyev, Cevadov’un isteklerini görüşme hususunda aracılarla istişare etti. OMON merkezini boşaltarak bu görüşmeye katılmak üzere binadan ayrılacağı sırada, Cevadov, etrafını kuşatmış hükümet güçleri tarafından vuruldu. Özellikle bacaklarına aldığı kurşunlarla yoğun kan kaybı neticesinde de hayatını kaybetti. Yaptırdığı operasyonun üzerine Ankara’ya gelen Aliyev, TBMM kürsüsünde söz konusu darbenin Türkiye’den organize edildiğini söyledi ve nazik bir ihtar olarak şu ifadeyi kullandı: “Biz bir millet, iki devletiz.”
Aliye bu ifadesiyle, başında bulunduğu devlete karıştırmayacağını açıkça ilân etmişti. Türkiye, Demirel eliyle Azerbaycan kaynaklarının yüzde iki buçuğunu ve bu kaynakların doğrudan Nahçıvan üzerinden Türkiye’ye akıtılması teklifini itmenin yanında bir de kendisine sınırlar koyan kardeş edinmişti. Aliyev, Türkiye ile ilişkilerini ikinci ve hatta üçüncü seviyede tutarken Karabağ meselesini hep buzlukta tutmayı tercih ettiğini oğlu İlham Aliyev’e de aktarmayı bildi. Ancak İlham Aliyev, 30 yıl sonra Karabağ için bir savaşa girmek zorunda kaldı.
Tümgeneral Polat Haşimov, Ermeni güçleri saldırsa da bu saldırılara karşılık vermemesi hususunda uyarıldığı sırada kendisine hediye edilen evi şehit ailelerine vererek bir çizgiyi aşmıştı. Her nasıl olduysa, Haşimov, bulunduğu yerin koordinatlarına doğrudan yapılan tek atışla şehit oldu.
Haşimov’un şehadeti üzerine, Kara Yanvar’dan bu yana ilk kez o seviyede Azadlık Meydanı’nı dolduran Azerbaycanlılar, artık Karabağ’ı geri almanın zamanı geldiğini adeta Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’e dikte ettiler. Ve Türkiye, bizzat, ortaya canını ve varlığını koyduğu için teçhizat ve mühimmat konusunda pazarlık dahi yapmayarak Azerbaycan halkının ve devletinin yanında yerini aldı.
Sonuç: Aliyev hangi pozisyon için çalışıyor?
Azerbaycan’ın neden İsrail ile ilişkilerini sıkı tuttuğunu düşünürken, Gazze Soykırımı sırasında İsrail’in aldığı jet yakıtının Azerbaycan idaresi tarafından sağlandığı bilgisine ulaştım. Tam da bu bilgiyle okuyunca, İsrail-İran Savaşı’nda mevcut Aliyev yönetiminin Azerbaycan halkına karşı kendisini nasıl izah edeceğini ya da ediyor olduğunu çokça düşündüm. Bu noktada kasedi yeniden geriye sardığımda yine Elçibey’e ve söylemlerini hatırladım: Karabağ’ın yanı sıra kuzeyi ve güneyi (İran’da kalan parça) ile bütün bir Azerbaycan…
Aliyev, İran’a karşı İsrail’le yan yana durmanın izahını gelecekte Azerbaycan’ın bütünlüğüne kavuşacağını vaat etmekle yapabilir. Bu, bizim için inandırıcı gelmeyebilir, ancak iktidarda kalmanın söylemleri bakımından alternatif bir çıkış olur. Ancak Azerbaycan halkının ve Türkiye’deki Aliyevcilerin görmeleri gereken, İsrail’in iki Türk devletini birbirine düşürerek bölgeyi yukarıdan idare etme iştahıdır.
Türkiye’nin Suudi Arabistan ve Pakistan ile birlikte Yemen’deki Husi varlığına karşı Riyad yönetimini savunması Tahran’ın hoşuna gitmiyor ve Tahran, Türkiye’yi ABD-İsrail plânının aracı olmakla suçluyor. Aliyev yönetimi ise, İsrail ile doğrudan görüşerek ve Türkiye’yi kendi içişlerine karışmakla suçlayarak pozisyon alıyor. Birbirine rakip iki ülkenin aynı anda, hem de İsrail odağından bakıldığında sözde zıt kutuplarda yer almalarına rağmen Türkiye’ye karşı pozisyon alması ne ile açıklanabilir? Kimler Azerbaycan’ı Doğu blokuna bırakmak istememekte ve kimler Türkiye’de Cumhurbaşkanı Erdoğan sonrasına hazırlık yaparak İran’ın değil, Erdoğan’ın devrildiği Türkiye’yi elde etmenin peşindedir? Zengezur Koridoru’nun ismi neden Trump Geçidi yapılarak ABD korumasında İsrail güdümüne sokulmak istenirken Türkiye’nin kaynaklarını kendilerine taşere etmek, koridorun hafriyat ve inşaatını bedavaya getirmek isteyenler kimlerdir? Azerbaycan’ı Batı’nın parçası yapmak üzere önce Eurovision’u kazandırıp ardından UEFA’ya dâhil ederek toplumsal dönüşümlerle bağlayanlar, durduk yere başörtüsü yasağıyla Erdoğan’dan ayrışma yöntemine başvurarak ülkenin kaynaklarını bir aile üzerinden para baronlarına aktarmak isteyenler kimler?
Soru çok, cevaplarsa birkaç ayda ayyuka çıkacak cinsten. Ancak bir gerçek var ki, Türk tarihi, sözünü çiğneyenlerin adlarının tabelalardan nasıl indiğini de yazmaktadır, yazacaktır.



