Ali Haydar Haksal’ın ardından

Üstat Ali Haydar Haksal, öykücü ve dergici kimliği ile edebiyatımızda önemli bir yere sahiptir. Bu anlamda elliyi aşkın eseri ile edebiyatımızda silinmez bir iz bırakarak dâr-ı bekaya irtihal etti. Bizlere düşen onun eserlerini salt bir edebiyatçılık anlayışı ile değil; inançları, davası ve mücadelesi ile bir bütün olarak anlamak ve anlatmaktır. Kendisine rahmet diliyorum…

BAZI edipler seciye olarak sessizdir, sesiz yaşar, sessiz yazar ve sessizce ölür. Onun bu sessiz ölümü aslında sessizliğin de ölümü gibidir. Edip ölünce sessizliğini, onu sessizce izleyen sessiz sevenleri bozar. Gerçi kara haber tez duyulurmuş, ölüm de bir kara haberdir kimine göre. Kimine göre de şeb-i arustur. Ölen sessizce ölür ama cenazesi tekbirlerle seslendirilir.

Kısaca hayatı ve edebî kişiliği

Ali Haydar Haksal Hoca da sessiz, sakin ve deyimi yerindeyse münzevi bir hayat sürdü. 1951 yılında Bingöl’de aldığı emanet nefesini 2026 yılında İstanbul’da sahibine teslim etti. Geride, benim tespit edebildiğim kadarıyla iki şiir, altı biyografi, on yedi hikâye, yedi deneme, bir dış politika, on iki inceleme ve altı roman olmak üzere elli bir eser bıraktı. Hayatına dair üç beş kelam edersek; 1975’te Elazığ İmam Hatip Lisesi’ni, 1979’da Erzurum Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nü bitirdi. Marmara Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi İslâm Düşüncesi Ana Bilim Dalı’nda “Kur’ân-ı Kerîm’de Güzel Kavramı” teziyle yüksek lisans yaptı. 1980’de ticarete atıldı. Edebiyatçı kimliğini kaybetmeyen Haksal’ın öykü ve diğer yazıları 1980-1986 yılları arasında Mavera dergisinde yayımlandı. 1987’de Osman Bayraktar, Mustafa Çelik, Âlim Kahraman, Kâmil Eşfak Berki, İlhan Kutluer, Hasan Aycın, İbrahim Usul ve Ali Göçer ile Yedi İklim dergisini kurdu. Derginin hem sahibi hem de yayın yönetmeniydi. Uzun yıllar Millî Gazete’de köşe yazarlığı yaptı. Onlarca genç yazarı edebiyat dünyasına kazandırdı. Yasir Vurgun ve Mahmut Mustafaoğlu müstear isimleri ile de yazdı. 

Onun edebî kişiliğinde öykücülüğü ilk sırada yer alır. Lise yıllarında başladığı öykücülüğünün ilk meyvesini olan “Tıkırtı”, 1973 yılında Millî Gazete’nin açmış olduğu hikâye yarışmasında mansiyon ödülü alır ve öykü gazetede yayınlanır. Aynı yıl Diyarbakır’da çıkan Çile dergisinin açtığı yarışmada yine mansiyonla ödüllendirilir. 1974 yılında Yeni Asya gazetesinin açmış olduğu makale, şiir, hikâye yarışmasında hikâye dalında yine mansiyon ödülünü alır.

Necip Tosun’un tespitleriyle öykülerini, kent ve modernizm eleştirisi, gelenekten/ kutsaldan kopuş, bireyin yabancılaşması yaklaşımları etrafında kurgular. Çocukluk, kutsaldan kopuş, kent, aşk, fânilik, yalnızlık, küçük insanlar, bunalımlar onun tüm öykülerinin ana temalarıdır. Özellikle yoksulluk, yalnızlık, köy hayatı pek çok öyküsünün konusunu oluşturdu.

Samed Karagöz’ün de belirttiği gibi hikâyeyi yalnızca olay anlatmak olarak görmeyen bir yazardı; onun için anlatılarını hikâyeden ziyade öykü olarak isimlendirmek daha doğru olacaktır.

Sadece öykü yazmadı Haksal, tıpkı üstadı Necip Fazıl gibi edebiyatın her şubesinde kalem oynattı. Şiir, öykü, yazı ve söyleşileri Anadolu Gençlik, Aylık Dergi, Çerçeve, Düş Çınarı, Düşünce, Edep, Genç Doku, Hece, İslâm, Kaçak Yayın, Kayıtlar, Kitap Postası, Mahfel, Mavera, Merhale, Millî Gazete, Türk Dili, Yansıma, Yedi İklim, Yeni Devir, Yeni Şafak, Yönelişler gibi dergi ve gazetelerde yayımlandı. 

Sesim Bana Yetmiyor adlı öykü kitabıyla Türkiye Yazarlar Birliği 1987 yılı Hikâye Ödülü’nü, 2002 yılında Yitik Yaşamın Güncesi adlı romanıyla Tuzla Belediyesi Roman Yarışması’nda ikincilik, 2013 yılı Ömer Seyfettin Hikâye yarışmasında Güneşe Koşan Adam öykü kitabı ve 2014 yılında Yazarlar Birliği İstanbul Şubesi tarafından Sezai Karakoç ile ilgili çalışmalarından dolayı yılın ödüllerini aldı. 2017 yılında Bingöl Üniversitesi tarafından “Fahri Doktora” unvanı verildi.

Ali Haydar Haksal bir süredir tedavi gördüğü hastanede yetmiş beş yaşında vefat etti. Allah rahmet eylesin…



Ali Haydar Haksal’ın üslubu, lirik bir şiiri anımsatmaktadır. Öyle ki öyküler bir şiir akıcılığında ruhu sarmaktadır.


Hakkında Yazılanlar

Hakkında hazırlanan özel sayı ve dosyalar: Yedi İklim, Ali Haydar Haksal Özel Sayısı, Sayı: 250, Ocak 2011.

Hakkında yazılan kitaplar: Mehmet Özger, Ali Haydar Haksal Öykücülüğü ve Romancılığı, (İstanbul: Yedi İklim, 2015). Mehmet Özger, Ali Haydar Haksal – Öykü ve Romanlarında Yapı ve İzlek, (İstanbul: Kesit, 2018).

Hakkında yazılan yüksek lisans tezleri: Fatih Çorbacı, “Ali Haydar Haksal’ın Öykücülüğü,” Danışman: Prof. Dr. İsmet Emre, Atatürk Üniversitesi SBE, Türk Dili ve Edebiyatı ABD, Erzurum: 2012, 138 sayfa. Meral Yayatıcı, “Ali Haydar Haksal Hikâyelerinde İnsan Tipleri, Bireysel ve Toplumsal Meseleler,” Danışman: Prof. Dr. Erdoğan Erbay, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Ens. Türk Dili ve Edebiyatı ABD, Erzurum: 2018, 111 sayfa. Kübra Özkan, “Türk Edebiyatında Diriliş Ekolü ve Ali Haydar Haksal,” Danışman: Doç. Dr. Hüseyin Yaşar, Siirt Üniversitesi SBE, Türk Dili ve Edebiyatı ABD, Siirt: 2019, 238 sayfa. Hülya Gülsoy, “Ali Haydar Haksal’ın Romanlarında Yer Alan Rol Model Şahsiyetler,” Danışman: Dr. Mehmet Şahin Yavuzer, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Van: 2025, 131 sayfa.

Hakkında yazılan doktora tezi: Azer Yavuz, “Fikir ve Sanatta Bir Duruş: Münevver Ali Haydar Haksal,” Danışman: Prof. Dr. Erdoğan Erbay, Atatürk Üniversitesi SBE Türk Dili ve Edebiyatı ABD, Erzurum: 2016, 205 sayfa.


Eserleri

Öykü: Evdeki Yabancı, İstanbul: Akabe, 1986; Sesim Bana Yetmiyor, İstanbul: Yedi İklim, 1987; Sarıldığım Soğuk Bir Ceset, İstanbul: Yedi İklim, 1988; Sokağın Adı Issız, İstanbul: Yedi İklim, 1989; Ay Işığında Vav’ın Odası, İstanbul: Yedi İklim, 1991; Zamanların Öyküsü, İstanbul: Yedi İklim, 1994; Yalnızlık Sarkacı, İstanbul: Yedi İklim, 1996; Kuşkonmazda Konuşan Adam, İstanbul: Yedi İklim, 1997; İçim Su Berraklığında, İstanbul: Yedi İklim, 2000; Kapıda Bir Çift Ayakkabı, İstanbul: İz, 2002; Renklerin Dansı, İstanbul: Nesil, 2004; Rüya Rüya İçinde, İstanbul: Eşik, 2011; Ruh Denizi, İstanbul: Okur Kitaplığı, 2012; Güneşe Koşan Adam, 2013; Aradan Geçen Uzun Yıllar, İstanbul: İz, 2017; Ses ve Gölge, İstanbul: İz, 2017; Kalemin Ucu, Ankara: MGV, 2019.

Roman: Yitik Yaşamın Güncesi, İstanbul: İz, 2000; İki Ateş Arasında, İstanbul: Popüler, 2007; Anzelha ile İbrahim, İstanbul: Okur Kitaplığı, 2012; Hüzün, İstanbul: İz, 2014; Kör Kuyu, İstanbul: İz, 2017; Mum ile Pervane, İstanbul: İz, 2018; Yitik Yaşamın Güncesi, 2. Baskı, İstanbul: İz, 2021; Belkıs ile Süleyman, Ankara: Hece Yayınları, 2026.

Şiir: Dolunay Bestesi, Ankara: MGV, 2021; Gül Mayıs Gülü, Ankara: Hece Yayınları, 2024.

Anlatı: Sevgili’nin Yol Arkadaşı Hz. Ebû Bekir, 2011; Sevgili’nin Hak Dilli Arkadaşı Hz. Ömer, 2011; Sevgili’nin Hayâ Timsali Arkadaşı Hz. Osman, 2013; Toprağın Babası Hz. Ali, 2016, Semerkand Yayınları. 

Monografi, Araştırma: Âkif Duruşlu Âsım, İstanbul: İnsan, 2006; Necip Fazıl Kısakürek: Büyük Doğu Irmağı, İstanbul: İnsan, 2007; Sezai Karakoç Eleğimsağmalarda Gökanıtı, İstanbul: İnsan, 2007; Rasim Özdenören: Ruh Denizinden Öyküler, İstanbul: İnsan, 2008; Zarif Şair Cahit Zarifoğlu, İstanbul: İz, 2015, Bir Medeniyet Şairi Akif İnan, İstanbul: İz, 2018, Alaeddin Özdenören, Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2024; Erdem Bayazıt, Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2024.

Deneme, İnceleme: Gelişi /Güzel, İstanbul: Nehir, 1987; Oruç Çağrısı, İstanbul: Mavi, 2007; Doğu Büyüsü “Ah Kudüs”, İstanbul: Pınar, 2010; Öykü Ağacı, 2013; Kendilik ve Edebiyat, İstanbul: İz, 2014; Güncel Yanılgı Karşısında Müslümanca Duruş, Ankara: MGV, 2016; Adaleti Ayakta Tutmak, Ankara: MGV, 2017; Suriye: Felaketin Eşiği, Ankara: MGV, 2019; Hangi Dil, Ankara: MGV Yayınları, 2022; Doğu Işığı Endülüs İspanya Girit 1, Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2022; Doğu Işığı Rusya 2, Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2023; Doğu Işığı 3 Fransa, Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2024; Doğu Işığı 4 Karşılaştırmalı Metinler, Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2025.  


Ali Haydar Haksal öyküleri

Ali Haydar Haksal ilk öyküsünü 1975 yılında, ilk öykü kitabını ise 1986 yılında yayınlamıştır.(3) Haksal, şiir başta olmak üzere roman, deneme, araştırma ve biyografi alanlarında eserler verse de o daha çok öykücü kimliği ile edebiyat tarihimize adını yazdırmış bir yazarımızdır. Haksal öykülerinde çağın insanının yalnızlıklarını ve sorunlarını konu edinir. Onun öykülerde bireyler kendilerini bulundukları yere ait hissetmemekte ancak çıkış yolu bulamamaktadırlar. Bu durum onların mecburiyetlerinin bir sonucudur. Bu sebeple kendilerini kente “fırlatılmış” hissederler. Öyküler parçalanmış aileler, gelenekten kopuş, kentin yalnızlaştırdığı bireylerin yaşadıkları açmazlar üzerine kurulmuştur. Kent, hikâyelerde yaşanılması güç, bireyi ve toplumu tüm yönleriyle zedeleyen mekân olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu durum doğa-kent karşıtlığı üzerinden daha da belirgin hâle getirilmiştir. Rüyalar hikâyelerde önemli yer tutmaktadır.(4) 

Haksal’ın öykülerinde en dikkat çekici özellikler arasında şu huşular sayılabilir: Simgesel anlatıma ağırlık vermek, geleneksel anlatılarla doğrudan bağ kurmak, metafizik bir dilsel soyutlamaya gitmek, ben merkezli olmaya rağmen bunu bireysel ve dinsel bir özeleştiri formuna dönüştürmek suretiyle “bencil öykü” sınıflamasının dışında kalmak, Kur’ân-ı Kerîm’e, muteber dinî kaynaklara, tarihî eserlere modern bir biçimde öykülerde yer vermek…(5)

Yabancılaşma, hayatın dışında kalma, nedeni açıkça belli olmayan buhranlar yaşama, kendini, yaşantısını sorgulama, Haksal’ın kahramanlarının da en önemli özelliklerindendir. Kahramanların öykülerde toplumun içinde olduğu durum nedeniyle ıstırap çektiklerini, mevcut toplumsal yapıyı eleştirdiklerini görürüz. Bu yönleri onların diğer insanlara karşı duyarlı olduklarını gösterir. Ancak bu kahramanlar hayatlarını çevrelerindeki insanlarla sıkı bağlar içinde geçirmezler. Onlar için acı çekmelerine rağmen kendi içlerine kapanmayı tercih etmişlerdir veya kendilerini buna mecbur hissederler.(6)

Rüyalar hikâyelerde önemli yer tutmaktadır. Haksal’da rüyanın kahramanların iç dünyaları ile bağlantılı olarak dinî-tasavvufî yönü itibarıyla son derece farklı ve dikkat çekici bir şekilde yer aldığını söylemek mümkündür. Bu yönü daha iyi anlamak adına rüyanın tasavvufî ıstılahta ne gibi bir anlam taşıdığı üzerinde biraz durmanın faydalı olacağı kanaatindeyiz.(7) Geleneğin esasları itibariyle özellikle de tasavvufî kesimlerde önemli bir değer olarak karşımıza çıkan rüya onun öykülerindeki temel temalardan biridir. Gelenekle kurmuş olduğu bir bağın da yansıması olarak Peygamberin rüyası ile bugünün rüyası arasında bir bağ kurma suretiyle Batıdaki psikanalist yaklaşımdan farklı olarak rüyayı kullanır.(8)

Haksal’ın öyküsünde rüya ağırlıklı olarak Rüya Rüya İçinde adlı kitabında yer almaktadır. Bu kitapta yazar rüya teması üzerinde yoğunlaşmış ve onun kendi bakış açısından ne mana taşıdığını göstermiştir.(9) Haksal, Rüya Rüya İçinde’de Peygamberimizin rüyalarını yaşadığımız çağa taşımış, günümüz koşullarına göre yorum zenginliği katmıştır. Böylece İslâm dünyasında rüyanın mahiyetine dikkat çekmiştir. Her bir rüyanın ardından günümüze dönülmüş ve benzer hadiseler nakledilmiştir.(10)

Haksal’ın üslubu, lirik bir şiiri anımsatmaktadır. Öyle ki öyküler bir şiir akıcılığında ruhu sarmaktadır. Yazar, öykü ikliminde dili, kendine has bir atmosfer oluşturarak kullanmış; aktarmak istediği düşünce ve hislerini bu şekilde okuyucuya ulaştırmıştır.(11)

Sonuç

Üstat Ali Haydar Haksal, öykücü ve dergici kimliği ile edebiyatımızda önemli bir yere sahiptir. Bu anlamda elliyi aşkın eseri ile edebiyatımızda silinmez bir iz bırakarak dâr-ı bekaya irtihal etti. Bizlere düşen onun eserlerini salt bir edebiyatçılık anlayışı ile değil; inançları, davası ve mücadelesi ile bir bütün olarak anlamak ve anlatmaktır. Kendisine rahmet diliyorum…

-----------------

Dipnotlar

  1. Necip Tosun, Günümüz Öyküsü, “Ali Haydar Haksal: Bireyin Yabancılaşması”, (İstanbul: Dedalus Yayınları, 2015), 33-41. 
  2. Samed Karagöz, “Küçücük Bir Dükkândan Büyük Bir Meclise,” Yeni Şafak, 2 Eylül 2026: https://www.yenisafak.com/yazarlar/samed-karagoz/kucucuk-bir-dukkandan-buyuk-bir-meclise-4852490
  3. Fatih Çorbacı, Ali Haydar Haksal’ın Öykücülüğü, Erzurum 2012.
  4. Çorbacı, age.
  5. Çorbacı, age.
  6. Çorbacı, age.
  7. Çorbacı, age.
  8. İdris Söylemez, “Ali Haydar Haksal’ın Hayatı, Sanatı ve Eserleri,” Bingöl Araştırmaları Dergisi, Eylül 2014.
  9. Çorbacı, age.
  10. Meral Yayatıcı, “Ali Haydar Haksal Hikâyelerinde İnsan Tipleri, Bireysel ve Toplumsal Meseleler,” Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Ens. Türk Dili ve Edebiyatı, Erzurum: 2018. 
  11. Yayatıcı, age.