SİZİ nasıl kodladılar? Yapay zekâdan daha yapay algıları damar yoluyla mı verdiler? Organ nakli yoluyla dar görüş açısı mı iliştirdiler? Yoksa beyninize çip mi yerleştirdiler? Cevap veriyorum: Hiçbiri!
Çok daha basit bir yolla ve sıfır temas ile carpe diemci bir zihin tasarlamak mümkündü, öyle de yaptılar. Bunun için ilk element pragmatist insanı var etmekti. Pragmatizmi egoizmden ayrıştıran kimyevî süreçleri biri bana anlatabilir mi? Hiç zahmet etmeyin. Egoizm bir küçümseme ve eleştiri pratiğiyken pragmatizmi cazip kılan anlam erozyonuna kısaca değineyim. Zira bu ayrımı yapmadan carpe diem zafiyetini ve birbirini destekleyen hedonizm ahmaklığını sonuca bağlamak çok da mümkün olmayacak.
Devletin ve topluma hizmet veren kurumların belli sınırlar içinde pragmatist olması hem makbul hem de gereklidir. Fayda odaklılık topluma hizmet vermesi beklenen bütün odaklar için elbette lazım. Fakat sadece fayda odaklı bir mantalite ile fayda verilemez. Çünkü fayda veren her şey faydalı değildir ve yeterli de değildir. Fakat faydacılık, yani pragmatizm, her zaman fayda vermeyen bir faydacılık ilkesi üzerine kurgulanır ve bütün eylem planını bunun üzerine bina eder. Zahirde faydacı bir amaç güder ama günün sonunda büyük yıkımlara sebebiyet verir. Bu, devlet bazında ve kurumlar bazında bile böyledir ki bireyin pragmatist ego seviciliğine henüz gelmedim. Evet, evet, öyledir. Bir insan fert olarak yekpare bir görüş açısında, benliğini ve varlığını kutsama raddesine varacak bir pragmatizme bağlandığında bir eşitlik meydana gelir ve eşitliğin sağında ego sevicilik vardır. Sanırım bu noktada dil kurallarında ve anlam bütünlüğünde bir hız aşımı saptadınız. Fakat benden söylemesi; radar ayarlarınızda bir bozukluk var. Ego, insanın ilkel benliği, benlik ve ben olarak ifade ediliyorsa bir şahsın pragmatist bir ömür sürmesini sadece ego ve egoizm olarak tanımlayıp geçecek değildim ya! Ego sevicilik yalın bir egoizm değildir. Egonun beslenme çantasını özenle hazırlamaktır. Egonun köklerini büyütmektir. Egoya taç giyme töreni düzenlemektir.
Faydacı varsayımında devlet ve kurumların tezyin unsuru olan pragmatizmin faydasız faydacılık ilkelerine geri döneyim. Öyle ki bir insanın tüm ihtiyaçlarını ve yaşam gereksinimlerini karşılamak ilk algıda faydacı ve faydalıdır, oysa bu bir aldanış ve en kibar tanımlamayla bir hamakattır. Bu gerçek bir ahmaklıktır.
Her zaman yaptığım üzere tümevarımı başlatıyorum. Kum saatlerinizi çevirin. Çünkü genelden özele akış tam bu mihrakta başlıyor. İdealarımı bir dizelge hâlinde vermek, kompozit ifade biçimim boyunca zihninizdeki yorgunluk seviyesini bir nebze düşürebilir ümidindeyim.
1. İdea: Hedonizm tuzaktır ve carpe diem bir yanılsamadır. 2. İdea: Pragmatizm birey bazında ego seviciliktir, devlet bazında sınırlandırılmalıdır. 3. İdea: Faydacılık ve faydalılık her zaman faydalı değildir.
İlk ideadan yola çıkarsak üçe varamayız. Son idea dikkat ettiğiniz üzere en genel anlamı kucaklar ve ilk ideada en büyük iddia ile bütünleşir. Bu terkibi en doğru şekilde teşkilatlandırmak için sondan başa yol almak en faydacı, affınıza mağruren, en faydalı istikamet olacaktır.

Pragmatizm, her zaman fayda vermeyen bir faydacılık ilkesi üzerine kurgulanır ve bütün eylem planını bunun üzerine bina eder. Zahirde faydacı bir amaç güder ama günün sonunda büyük yıkımlara sebebiyet verir.
1. Bap – 3. İdea: Faydacılık ve faydalılık her zaman faydalı değildir
Faydacılık (pragmatizm), farklı ifade biçimlerinden derlenen en özet mealiyle, en pratik yoldan en faydalı sonuca ulaşma amacının tarikidir. Fakat bu bir “izm” ile açıklandığında (ki bütün izmlerin bir düşünce yolu ve öznel ilkeleri olduğu savunulur), kendi içinde belli bir tüzüğe bağlı olduğu varsayılır. Bir isimden izm çıkarmak için elbette iç tüzük yöntemi uygulanır. Ama bunlar benim fikir ve iddia yolumda etkisiz eleman niteliğinde olacak. Neden mi? Çünkü ben, kavramın çağrışımı ile kişiyi ve kurumları yönlendiren aslî anlamı üzerinden yol alacağım. İzm’in metodunu ortaya serenler, ona eklemeler yapan çağdaş düşünürler, itiraz ve karşıtlık yolunda isim yapmak için karşıt argümanlar geliştiren asrî düşünce adamları tarafından genişletilen, geliştirilen, farklı biçimlerce yeniden tasarlanan yönergeler, şimdilik mevzu dışı bırakılacak. Öyleyse fayda ilkesi üzerinden yol alarak faydanın çok da faydalı olmadığını birkaç misalle izaha gayret edelim.
Pragmatik zihin için zamanı en pratik şekilde ve tasarruflu kullanmak, bu tasarruf dâhilinde en yüksek kazanımı elde etmek ve hem kişisel hazzı, memnuniyeti beslemek hem de anı en verimli biçimde yaşamak ve yaşatmak, idealize edilmiş belli başlı kalıp beklentiler olarak sıralanabilir. Peki, bunun fayda veren bir sistem olduğunu bana kim ispat edebilir?
Bir aileyi devletin en küçük ama sistemsel organı olarak ele alırsak ve iktidarı da aile reisi (baba) olarak tayin etsek, hizmet edilecek ve yönetilecek halk da ailenin diğer bireyleri olsa ve biz bu küçük devlet simülasyonuna pragmatizm ilkesini yüklesek ama sınırlandırılmış bir paket dâhilinde değil, bütünsel anlamda devletin rejimini (yani babanın eylemlerini) bu başlık altında şekillendirsek, halkın (aile bireylerinin) ne kadar fayda sağlayabileceği ve fayda verebileceği üzerine kafa yoralım. Baba sadece para kazanmaya odaklanmalıdır ki aile bireylerinin tüm gereksinimleri karşılanabilsin. Zira fayda bunu gerektirir. Babanın bir carpe diemi olmamalı ki bütün aile bireylerinin ânı yaşamak adlı hedonizmi fütursuzca kullanabileceği maddî imkânların tamamı tedarik edilebilsin. Öyleyse faydacılık ilkesinde iktidarı temsil eden bireyin bir tedarikçi olduğunu söylersem beni garipsemenizi garipserim. Öyleyse baba ailenin para kazanan organizması olarak zamanını bu uğurda tüketmeli ve her gün en faydalı olabileceği limite kadar kendini zorlamalıdır. Peki, öyle yapsın. Sonuç faydaya mı çıkacak, zarara mı, birazdan anlayacağız…
Bu arada eğer bir tedarik zinciri varsa tüketici olan halkın da bu süreci desteklemesi, üzerine düşen eylemleri gerçekleştirmesi beklenir. Öyleyse aile bireyleri tüm yaşam gereksinimlerini ve lükse kaçan hazlarını karşılamakla yükümlü birer yapay sistemlere benzemelidir. Onlar da ileride daha çok kazanabilmek, fayda verebilmek adına elbette hem başarılı olmalı hem de geleceğini şimdiden şekillendirmelidir. Bu da ilk bakışta faydaya benziyor. Bence değil de, şimdi bencesi uzun sürecek bir yan yola girmeye hiç niyetim yok. Tüm bu zorlama faydaları sıralarken bile zarara uğruyor insanın anlamı.
Her neyse… Diyelim ki baba tüm aile halkının kıyafet, yeme içme, haz alma, yaşama, hayal kurma, rahat hissetme, konforlu alanda kalma, barınma ve benzeri yüzeysel ihtiyaçlarını en üst seviyeden karşıladı. Bunun için en faydacı şuurla hiçbir anı boşa harcamadı. Her gün aile bireylerinin tüm maddî beklentilerini yerine getirdi. Tamam, çok güzel(!), ortada baba kaldı mı? Eş kaldı mı? Kalmadı… Fiziken var gibi görünüyor ancak hayatın akışında en kıymetli anları kaçırdı. Çünkü sadece yaşamak için gereken eforu sarf etmedi, en faydalı grafiği tutturabilmek adına zamanının tümünü ve tüm enerjisini aile fertlerinin gitgide yükselen haz arayışını karşılamak üzere sarf etti. Bu arada son teknoloji telefonu cebine koyan eş/ anne figürü ile arkadaşlarına yeni bilgisayarıyla hava atan aile bireyi çocuk figürü ne kaybetti? Aile sıcaklığında geçecek sıradan görünümlü ama muazzam bir muhabbet zamanını kaybetti. İşte bu ömürlük bir yıkımdı. Ama kimse bu zararın muhasebesini yapacak kadar bile şuurlu değildi. Baba fayda vermeye çalışırken tüm ailesinden muhabbetli zamanları çalmaktaydı, anne en lüks ev eşyaları ve son teknolojik cep telefonuyla ilgilenirken kaybedilen aile içi şenliğini hatırlayacak bir iç görüyü ilk gençliğinin mezarlığına gömeli hayli zaman olmuştu. Çocuklar için o kadar bile kayda değer bir kayıp yoktu ortada. Hiç varlığı bilinmeyen bir yokluğun yoksunluğuna düşemeyecek kadar talihsizdi, pragmatist babanın hazcı evlatları ile hedonist eşi.
Daha bir dolu alt açılım ile iddiamı destekleyecek teoremler üretebilirim ama faydacı bir bakış açısıyla sayfaları tasarruflu kullanmayı önceliyorum.
Bir anne ve baba düşünün: Çocuğunun her ihtiyacını karşılıyor. Bakın her istediğini demiyorum, her ihtiyacını… Zira her istediğini diyerek olayı abartırsam zaten ilk bakışta bunun faydalı bir faydacılık olmadığı konusunda hemfikir olacağız. Aynı şeyi söylerken tartışma başlatmanın lüzumunu görmüyorum. Ama başlığı “ihtiyaç” olarak sınırlandırdığımda bile gerçek bir faydadan söz edemeyeceğimizi ileri sürersem buna ne dersiniz? “İhtiyaç nedir?” sorusundan yola çıkmak gerekir ki yine konu çok uzar. Ama en basit anlamıyla ihtiyaç gerekendir, lüks olmayandır, elzem olandır. İşte burada çok sesli bir “Fayda budur” korosunun polifonik ses titreşimini işitiyorum. Ve inanın kulak tırmalıyor. Zira fena hâlde yanılıyorsunuz. Daha önceki yazılarımdan birinde de “Mahrum etmemek mahkûm etmektir” tezi üzerinden yürümüştüm. Ki kanımca çok haklıydım. Çocuk her acıktığında doydu, her susadığında suya kavuştu, her uyumak istediğinde uyuyabildi ve her türlü giyim, okul malzemeleri ve benzeri ihtiyacına kavuştu. İlk bakışta ne kadar da faydalı bir yaşam biçimi... Fakat çocuğun hiç yokluk görmediği bir büyüme eylemi, yoku bilmeyenin vardaki nasipsizliği ve tatminsizliği olarak dönüş yapacak. Her eylem bir bumerangtır. Yok, lezzetlidir. Ama lezzeti yokluk sürecinde değil var’a terfi aşamasında hazza evrilir. Bu haz, hak edilmiş ve bedeli ödenmiş olduğundan hedonizmden ayrılır. Zira bu var’ın hazzından ziyade, yok’u bilenin var’la tatmin olabilme ve şükredebilme hazzıdır ki bu manayı besler, manadan beslenir ve mana ile ilintili her duygu gerçek bir faydadır. Öyleyse yok’u da yaşayan çocuk için hedonist ve bencil bir tatminin sonu tatminsizlik olacakken, yokluğun ve mahrumiyetin zorluğuna ailesiyle göğüs gerebilmiş, sabredebilmiş bir çocuk için var’a ulaşıldığındaki manevî doyum, hiçbir madde ile ikame edilemeyecek kadar yüksek değerli bir duygudurumudur.
Bu misalle birinci bap burada nihayetlensin. Artık diğer faydasız faydalar üzerine verilebilecek tüm alternatif biçimleri sizin zihin dünyanızın açık alanlarına emanet ediyorum.
2. Bap – 2. İdea: Devlet ve birey bazında pragmatizm
Devlet organlarının faydacı olması beklenir. Amenna… Ama faydasız faydalar ne hikmetse bazı seçmen yönelimlerinin başrol oyuncusu. Mesela bedavacılık, devlet tarafından sürekli beslenme ve desteklenme (gerçek ihtiyaç sahiplerini bu eleştirinin dışında tutuyorum), elini hiç cebine götürmeme ütopyası, tüm ihtiyaçların devlet tarafından karşılanması histerisi fayda değildir. Bireyin ego sevici ve hazcı yaklaşımının absürt beklenti stoğudur, o kadar. Bir yerde pragmatizmden bahsediyorsak, ülküler, şiarlar, idealist yönelimler, tarih bilinci, inanç hudutları, ümmet birliği gibi hayatî anlamlar paragraf dışı kalacaktır. Devlet yönetiminin yekpare bir faydacılık ilkesi ile stilize edilmesi, doğadaki bitki formlarının basit bir taklidiyle gerçek bir bahçe faydası beklemek kadar absürt olacaktır. Devlet sadece vatandaşın refah düzeyi üzerine bir siyaset belirlerse idealist bakış açısında büyük gedikler peyda olur. Bu anlık faydaları verse de geniş zaman dilimlerinde toplumsal kayıpların ve zararların da baş müsebbibidir. Ayrıca bu bir güvenlik zafiyetidir. Zira anlık hazlar peşinde koşan seçmenin lüks tüketim talebine yetişmeye çalışan devlet organları, güvenliği ikinci plana atar, sanatsal değerleri öteler, tarihî şiarları ve ülküleri stepne kıymetine düşürür. Çünkü tüm bunları kapsayabilmek de devletin enerjisinin ve hazinesinin parçalara bölünmesi demektir ki bu, bireysel hazzı destekleyen lüks tüketim için devlet ile birey arasını açabilir. Ama biz buna “sığ birey bilinci” diyoruz. Zira faydayı, cebini doldurmak, her istediğini alabilmek, tüm ihtiyaçlarının devlet tarafından karşılanması gibi başlıklara ayıran birey, ideallerin, ülkülerin, manevî değerlerin ve onlar kadar hayatî olan ülke güvenliğinin sağlanması yolunda pek de özverili ve fedakâr olmayacaktır. Sonunda kaybeden kim peki? Hazzının hizmetkârı birey, tüm değerlerini alaşağı ederek eriştiği maddî refah seviyesinde güvenliğini ve gelecek nesillerini de heba ettiğinden, faydacı bir zarara uğrayan yine egoist faydacının ta kendisidir.
Devleti süje dışı bırakacak olsak ve bireyin kendi faydasını önceleyen yaşam sürme ritüeline değinsek, yine ortaya çıkan sonuç fecaat… Kendini hiçbir şeyden mahrum etmemek ve her eylem ve söylemini kendi konforu üzerine şekillendirmek ilk bakışta kişinin hürriyet alanı gibi görünebilir. Ama asıl resimde böyle bir düşünüş ve uygulayış biçimi, kişinin en yakın çevresinden, ayak izi bıraktığı kara parçasına kadar son derece hayatî yanılgıların ve yıkımların temel atma törenidir.
Kendi faydasını önceleyen insan bu uğurda pek çok değeri elinin tersiyle itecektir. Aile, toplum paydaşı olan birey, kendi faydasının işçisi olduğunda, aileyi ve toplumu göremeyecek bir perdeleme yapmış demektir. İşte bu şahıs artık çevresi için zararlı bir organizmadan başkası değildir. Zira kendini tatmin yolunda haram-helal çizgisini aşmaktan imtina etmeyecek, birinin hakkına girmekten, ayağını kaydırmaktan, kendi haz ülkesini abat edebilme uğruna aslî ülkülerini, inançlarını, toplumsal değerlerini ve tarihî ideallerini boş küme elemanı seviyesine indirgeyecektir. Çünkü tüm bu değerlerin dikkate alındığı bir vasatta, pragmatizm nefes alamaz. Ama bu faydacılık da birinci baptaki gibi faydasız bir fayda imitasyonudur. Zira çevresine fayda vermeyen hatta kendini önceleyip çevresine zarar ile etki eden birey yaşadığı haneyi yıkıma uğratır ve günün sonunda yıkımın altında diğer aile fertleriyle birlikte kendi de kalır. Üstelik gerçek faydacılar (topluma, insana hizmet eden, ilâhî sınırlarda çevresine adaletle hükmeden, işini hakkıyla yapan ve maddî tatmin değil, manevî haz peşinde koşanlar), bu enkazın altından sağ çıkmasalar dahi yaşamları da ölümleri de bir ülkü uğruna ve belki de şehadet makamıyla vuku bulacaktır. Fakat ego sevici pragmatist kişilik, çevreye verdiği zararla birlikte altında kaldığı enkazda boşa yaşamış olmaya entegre bir şekilde boşa da ölmüş olacaktır. İşte bu faydacılık, dünyevî zararları beraberinde getireceği gibi kişinin ahiret yurdunun da kaybıyla anlamdaştır.
3. Bap – 1. İdea: Hedonizm tuzaktır ve carpe diem bir yanılsamadır
Fayda her zaman fayda değildir. Dikkat ederseniz; 1’inci bap, 3’üncü ideanın tümevarımı tam da 1’inci ideada karşımıza çıkıyor: Zira hazcılık haz vermez. Ve ânı yaşamak (carpe diem) ancak ve ancak ânı kaybetmemek mealiyle gerçek bir faydayı vaat edebilir. Ânı kaybetmemek, kendine faydacılık ilkesinin beslediği maddî imkânlar stoğu değildir, insana, yaratılana, tabiata ve kâinata fayda ile var olabilme sanatıdır. Zira ânlar kaybedilir. Asla elde tutulamaz. Bu sebeple alınan geçici ve ölümlü hazlar gerçek bir ruhsal tatmini tesis edemez. Geçici hazların hiçbiri ruhu doyurmaz, bedene de süreğen bir konfor alanı sağlamaz. Ânı yaşama simülasyonunda, kesinti hazlarla kişiyi kandırır ki işte bu sebeple carpe diem bir yanılsamadır. Varsayımla; hiçbir an kaybedilmeyecek olsa ve elde tutulabilecek, durdurulabilecek bir imkân verse, o hâlde bütün egoist ve hedonist yaklaşımlar pragmatizmi taçsız kral ilan edebilirdi. Ama ne yazık ki denklemin hiçbir elemanı gerçekçilik vaat etmiyor. Kaybedilen hiçbir şey gerçek bir tatmin veremez. Ânlar kaybedilecekse, ânı yaşamak dedikleri sınırsızlık davetiyesi, insanı hem dünyada hem ahirette büyük zararlara sürükler. Zira carpe diem, kişinin haz duygusunu tatmin yollarından en cazibeli olanıdır. Bu yolda günahı, haramı, haksızlığı ve kendine faydacılık ilkesini son derece süslü paketlerde sunar. Zihni ablukaya alır ve kalbin heyecan duygusunu tetikler, sahte bir özgürlük zaferinin halüsinasyonudur. Tüm bunlar, aklı uyuşturan maddeler kadar etkili ve onlar kadar zararlıdır ve tıpkı aklı uyuşturan maddeler kadar anlık hazları besler. İşte bu yönüyle ben carpe diemi de, pragmatist bakış açısını da, hazcı buhranları da birer uyuşturucu madde niteliğinde tarif edebilirim ve bunu destekleyecek daha milyonla örnek sıralayabilirim. Ama faydacı bir yaklaşımla sayfa israfını burada sonlandırıyor ve destekleyici ideaların devamını okurlara bırakıyorum. Buyurun, söz sizin…



